nebijan tursun ( tarix penliri doktori)
bugun 27-fewral mahinur qasim wapat boldi!
uyghur xelqining soyumluk rehbiri, uyghur xelqining heqiqiy dahiysi exmetjan qasimining axirqi tiniqi toxtidi ! ozige bashqa xelqlerdin rehber tiklep, axiri bu rehberler tashlap qechip qutulup yaki yuz orup tartilghan qanchilighan ziyanlardin sawaq alghan uyghur xelqi ozi tikligen dahiy exmetjan qasimining erkinlik, xelqperwerlik rohi bilen birleshken nepesliri , tiniqliri singgen eng axirqi nepes bugun toxtidi !
musteqil sherqiy turkistan jumhuriyitide eri bilen birge bextlik uyghur supitide hayat kechurgen mahinur xanim bugun u dunyagha yenila zor umidlik xewerlerni elip ketti! ishinimenki ,merhumning rohi xainlarche 100 yil yashighanning ornigha erlerche 35 yil yashashni sherep bilgen bir uyghur oghlani-exmetjanning rohigha amerika qoshma shtaliri, kanada, gollandiye qatarliq exlaq -peziletlik demokratik gherb doletliri mawning bugunki izbasarlirigha « qolungni tart !», « uyghur xelqini milliy qirghin qilip yoqitishtin toxta!» dep merdane xitab qilghanliqini, uyghurlarning turkiy etnik qerindashliri,uyghurlarning diniy qerindashlirining bu adaletsizlikke, diniy we milliy xorlashlargha, insaniy haqaretlerge koz yumiwelip, eksiche oz paydisini elip yurushlirini yetkuzer!
mahinur qasim xanim bilen 1991-1996-yilliri arisida otkuzgen nahayiti kop qetimliq sohbetlirimde uning eytqan herbir sozliri quliqim tuwide jaranglimaqta. uning mehriban, emma qeyser obrazi, momilarche koyumchanliqi koz aldimda qayta namayan bolmaqta ! mahinur qasimning axirqi sozlirini men bugun wesiyet dep chushinimen! 1994-yili yaz aylirining melum bir kuni mahinur qasim manga « exmetjanning neme bolghanliqini tap ! men exmetjanning axirqi yuzini korginim yoq !» degenidi. 1995-yili 7-ayning melum bir kuni mahinur xanim oz oyide manga yene shundaq degenidi: « exmetjan basqan yollarni, xelqimiz basqan yollarni sen heqiqiy yorutushung kerek! bu yerdiki bizler yazghanlarning hemmisi tarixning esli yuzi emes !».
mahinur xanim manga ozining exmetjan heqqide bir eslime yezishni bashlighanliqini,bezi materiyallar kerek ikenlikini, sowet arxipliridin izdishimni eytqanidi. men izdendim, exmetjanning neme bolghanliqini chushinish yoligha kirdim, surushturdum, arxiplardin axturdum.epsuski men oqughan sowet ittipaqi penler akademiyesi ( keyinki rusiye) sherqshunasliq institutida exmetjandin keyin beyjinggha berip, mawgha tumaq we ton kiydurgenlerning biri, esli tashkentlik ozbeklerdin alimjan hakimbayof ishlep,1991-yili wapat bolghaniken. u ozi bilen kop sirlarni elip ketken we qaldurghanidi. emma yene bir tunggan alimi, tunggan atliq polkining shitab bashliqi abduraxman kalimof hayat idi. ozini yerim esir mexpiy saqlighan bu kishi bilen men kop sohbetdash bolghanidim.
emma men 1996-yili 6-ayda mahinur xanim bilen axirqi qetim korushtum. u mendin zor umidlerni kutidighanliqini yene tekrarlighanidi. biraq wetendin shu ayrilghinimche mana 25 yil boldi! lekin u 13 tomluq «uyghur omumiy tarixi» we uning terkibidiki 5 tomluq « sherqiy turkistan jumhuriyiti omumiy tarixi »ning dunyagha kelgenlikini exmetjan qasimining, gheni baturlarning rohigha yetkuzup, kureshchan ejdadlirimizni shat qilishigha ishinimen!
insaniyet tarixidiki eng chong suyiqestlik hemkarliqlarning biri bolghan stalin we mawning xirislirigha duch kelgen uyghur xelqimizning milliy menpeetliri yolida axirghiche ching turghan, ni-ni marshalliri, generallirini olturgen stalinning siziqigha kirmey, xelqimizning qan kechip qolgha kelturgen ghelibe mewisi- sherqiy turkistan jumhuriyitining bayriqini axirghiche tikleshke intilgen, exlaq pezilet, siyaset we iqtidar jehette kamaletke yetken uyghur dahiysi exmetjan qasimining repiqisi mahinur qasimning wapati exmetjan qasimining kunimizge yetip kelgen tiniqlirining toxtishi bolsimu, emma u yenila exmetjan qasimining milliy ideologiyesi, uyghurluq rohi, uyghurluqning simwoli bolghan guzel milliy doppa, ay yultuzluq sherqiy turkistan azadliqi ordeni, qedimiy ejdadlardin qalghan jesur erlerche buruti birleshken eng jelp qilarliq dahiyane obrazining uyghur milliti peqet oz milliy iradisi, oz milliy kimliki, milliy ghayisi we insaniyetchilikke mustehkem tayanghandila haman ghelibe qilidighanliqigha singgenlikini dewrimizge we kelgusimizge tutashturghanidi.
exmetjan qasimi tashkentte, almutada, urumchide yaki beyjingda xatirjem yashash yolini emes olum yolini tallighanidi .egerde u stalingha dushmen bolmighan bolsa, oz iradisi we xelqqe bergen wediliridin yanghan bolsa melum bir jaylarda tinch omrini otkuzgen bolar idi.uyghur xelqining, milliy azadliq inqilab jengchilirining bir omur uni seghinishi bikar emes idi elwette!
allahdin rehmetlik mahinur xanimning yatqan yerining jennettin bolushini, gunahlirini kechurushini tileymen!
