(mushu timida bugun "zimistan" torida chiqqan maqalining terjimisi)

 

 

sabiq bash ministir imran xan ikki heptining aldida xitayni "peyghemberning yolini tutti " degen cheghida kopinche kishiler heyran qaldi, emma uyghurlar undaq bolmiduq. chunki biz imran xan tipidiki kishilerni kop kurgen. mesilen, abdughopur shaptul damollam , 1936 ‏-yilidiki bir nutqida, shu dewrning rayondiki hokumdari sheng shiseyni " eger muhemmed aleyhissalam axirqisi bolmighan bolsa, bugunkisi shengshiyey" boliti degen.

 

tarix tekrarlinidu: diktatorlar bilen ghalchilarning tebiiti ozgermeydu, ghalchilar menpeetini qoghdash uchun xoshamet sozlirini yengilap turushi kerek; oxshash soz, oxshash ton diktatorning konglini achalmaydu. shunga ghalchilar qanchilik mentiqsiz bolushidin qetinzer, medhiye sozlirini yengilap turtushi kerek; mana bu yanchuqqa baghlanghan xojayin bilen ghalcha arisidiki munasiwetning ishlesh prinsipi.

 

buningdin 9 ay ilgiri yazghan bir maqalemde, kitapxanlarni imran xanning uyghurlar heqqidiki inkasi we xitayni maxtashlirigha heyran qalmasliqqa undigen idim we imran xanning maxtashlirining buningdin keyin teximu ghelitilishidighanliqini bildurup " belkim imran xan pat arida peyghemnber ummetke nime qilghan bolsa, xitay uyghurlargha shuni qiliwatidu deyishi mumkin" dep yazghan idim. resmiy pal achqandek gep qiptimen. mana , otken yili 3 ‏-uyul kuni yazghan maqalemning eslisi:

 

 

imran xanning uyghur qirghinchiliqigha qarita ikkiyuzlimichi pozitsiyesi kop tenqid qiliniwatidu, emma bir nuqta diqqettin turiwatidu. u bolsimu imran xanning uyghur weziyitini bilmeymen dep turiwelishi. bu eslide ijabiy bir nuqta, bu xitay kutiwatqan inkas emes.

 

lagirlar pash bolup qalghandin keyin, xitay musulman elliridin 1000din artuq diplomat we muxbirni rayongha ziyaretke teshkillidi. meqsiti gherpke qarshi musulmanlardin qorghan teshkillesh. dunyada uyghur weziyitini tenqdileydighan emes, maxtaydighan bir jamaet pikri hawasi shekillendurush. buni ozi eghizi bilen emes, musulmanlarning eghizi arqiliq berpa qilish. imran xanning hazirghiche gepliri, bu sewiyedin bekla uzaq. qeni imran xanning uyghur heqqidiki geplirige waqit tertiwi boyiche qarap baqayli:

 

imran xanning tunji qetim 2019 ‏-yili yanwarda turk teliwiziyeside mundaq dedi: " men shinjangdiki heqiqiy weziyetni bilmeymen" . mana mu xitay kutkendek jawap bolmayla qalmastin xitayning chishigha tegidighan bir jawap. chunki bu " " xitay dewatqan milletler inaqliqi weziyitini qoshnisi turup men kormidim" degenge barawer.

 

imran xan ikkinji qetim, 2019 ‏-yili martta maliye waqti gezitide " rastinla, men bek bilip ketmeymen " dep jawap berdi, muxbir qistap sorighinida " yeterlik meluamatim bolghan bolsa, dep berettim. bu heqte gezitlerde jiq gep yoq" dep jawap berdi. xitayning elwette bu jawapqa achchiqi kelish "heqqi" bar. chunki xitay , xitay-pakistan iqtisadiy karidorigha 60 milyart dollar meblegh seliwatidu, buning 6.8 milyarti tomuryol we yuquri suretlik yol qurulushi uchun.

 

uchinji qetim, 2021 ‏-yili iyunda Axiousta qilghan sozide " xitay bizning eng qeyim mezgillirimizdiki eng yeqin dostimiz" dep jawap berdi we hetta soal ilgirilep soralghanda " biz shinjang heqqide beyjing bilen perde arqisida sozlishiwatimiz" dewetti. imran xan bu jawabida xitayning kotken yeridin chiqmidila emes, belki xitayda uyghur mesilisi dep bir mesilining mewjutluqini, bu mesilide xitay terepning kopchilikning aldida sozlishishke bolmaydighan derijide heqsiz ikenlikini isharetlik halda ashkarilidi.

 

axirqi qetim, 2021 ‏-yili iyulda qilghan sozide " shinjang weziyitide xitayning degenlkirini toghra dep qaraymiz, gherp metbiuatlirining geplirige ishenmeymiz" dedi we korunushte tunji qetim ochuq xitay terepte tufrup gep qildi. emma bu gepigimu isharetlik bir ozur qisturuldi : " xitay bilen heddididin tashqiri yeqin munasiwetlitimiz sewebidin xitay terepning degenlirini toghra dep qobul qilduq" . bu mahiyette xitayning dulet mexpiyetlikini- uning namrat doletlerni ozige beqindurup, ularning aghzini maylap uyghur mesiliside eghizini tuwaqlawatqanliqini pash qilishtin bashqa nerse emes. eniqki , eger imran xan uyghur rayonining yaki xitaydiki bashqa bir olkiningsh bashliqi bolup yuqarqidek sozlerni qilsa idi, dolet mxpiyetlikini ashkarilash bilen eyiplinip olumge buyrulghan yaki muddetsiz qamaqqa solinatti.

 

xosh, imran xanning uyghur mesiliside ipade bildurushtiki bu qeyiqliqi- xitay kutken sewiyige kelmey arqigha dajip turiwelishi -uningdiki bir wijdaniy tuyghuning turtkisimu yaki u oynawatqan siyasetning bir parchisimu?

 

imran xanning uyghur qirghinchiliqidin eliwatqan paydisini yoshurmighinigha qarighanda, bu wijdanning turkisi emes. belki u bir tereptin u uyghurlargha hesdashliq qiliwatqan musulman jamaetlirining himayisini qolgha kelturush we yene bir tereptin xitayning kutken nuqtisigha bir sekrepla emes, baldaqmu-baldaq kelish we bu arqiliq teximu kop nep undurushning koyida. shunga aldimizdiki mezgillerde , eger imran xan " men uyghur musulmanlirining bexit-saaditige heset qilimen" dep qalsa we yaki " peyghember alayhissalam ummetke nime qilghan bolsa, xitaymu uyghurlargha shuni qiliwatidu" dep qalsa dunya ejeplenmesliki kerek!

 

mana bu maqalini men 2021 -yili 7 ‏-ayning 3 ‏-kuni yazghan. qolumda xasiyetlik tash bolmisimu, echilghan "pal" ‏- perezlirim toghra chiqti.

 

emdi, imran xanning yengi gepige qaytip keleyli:

 

shundaq, xitayning bir qisim kishilerning qorsiqini toyghuzghanliqi rast, emma bu netije xitay kompartiyesi hakimiyet beshida bolmighan bolsa yuz bermeyttimu? yuz bermeytti diyelmeymiz, chunki s s p , xitaydin ozidin bashqa bir kuchke purset bergini -textni boshitip baqqini yoq. bu netijide xitay xelqining qan-terning hesisi yoqmu? dunyaning tereqqiyatining jumlidin zamaniwiy pen-texnikining topisi yoqmu? amerikining xitayni dunya soda teshkilatigha e kirgininingchu? elwette s s p gha baghlinip qalghan ehwalda buningdek yuzle rche soal jawapsiz qalidu, jawap berishke eqli yetken teqdirdimu.

 

shundaq , peyghember aleyhissalam musulmalarni bay bolushqa righbetlendurgen. mesilen " bergen qol , alghan qoldin ustundur" degen ; " hedidin ziyade namratliq imansizliq elip baridu" dep namratliqning xetiridin agahlandurghan. emma islamning iqtisadiy teilamtida birlirini besiwelip, zulum selip, para berip yaki qirghinchiliq qilip bay bolushni tewsiye qilmaydu. quranda bir-birining heqqini yemeslik we halal yashash heqqide ayet bar.

 

shundaq iken, xitayning atalmish tereqqiyatigha baha bergende , uning insanche yashashni arzu qilghan qanchilik kishini turmige solighanliqini hesaplimasliq kerekmu? 1989 ‏-yildiki tyenenmin weqeside qanchilik oqughchining tanka astida olgininichu? 2008 ‏-yili lasa isyanida olgen tinetlikler we 2009 ‏-yilidiki urumchi qetliamida jan uzgen uyghurlar untulushi kerekmu? nowette dawam qiliwatqan uyghur qirghinchiliqichu? xitayning 3 milyoin uyghurni 5 yildin buyan lagirda tutup turushi we ularning 500mingdin artuq perzentini musulmanliqtin chiqirish-xitaylashturush uchun xitay olkilirige yutkishige koz yumulushi kerekmu?

 

menche , imran xan bu soallargha toghra jawap bereligudek melumatqa ige, emma uning nowettiki eqliy tengpungluqi toghra jawap berishke yar bermeydu, chunki koz bashqilarning yanchuqidiki pulgha telpungende eqliy tengpungluq buzulidu. shunga imran xan, xitayni maxtighanda islamning piriinsiplirini burmilashtin yanmighan.

 

shunga kelguside, imran xan yaki uning warisi shi jinpingni tengrige oxshatsa, yaqa tutulmasliqi kerek.

 

 

2022-yili 19-april