xitay bixeterlik tarmaqliri suniy eqil kamerasi arqiliq uyghurlarni sistemiliq nazaret qilmaqta. shangxey, jejyang we chengdudiki saqchi tarmaqlirining hojjitide ammiwi sorunlarda uyghurlarni perqlendurush uchun yumshaq detal ishlitish tepsiliy bayan qilinghan. 2023-yildiki hojjetlerde uyghurlargha izchil ishenmeslik we chiray tonush texnikisining tereqqiyati gewdilendurulgen. mutexessisler bu qilmishlarning uyghurlarni yoshurun jinayetchi we ikkinchi derijilik puqralar dep qaraydighanliqini, xitay hokumitining barawerlik teshebbusining yalghanliqini otturigha qoydi.
hindistan taratqulirining 16-iyun xewer qilishiche, xitayning her qaysi jayliridiki xewpsizlik orunliri xitay sheherliride yashawatqan uyghurlarni suniy eqil kameraliri arqiliq teqib qilip, ularning nede turuwatqanliqini we nege beriwatqanliqini iz qoghlap xatirileydiken.
germaniyening ustel taratqusi (Table.Media) namliq axbarat orginining doklatigha qarighanda, bu yumshaq detal xitayning suniy eqil kameralirigha qollinilish imtiyazigha erishken bolup, ashkara sorunlardiki uyghurlarni tonush uchun ishlitilidiken. shangxey, chengdu we jejyang olkisidiki saqchilar we dolet xewpsizlik orunliri bu yumshaq detalni qollinidiken.
xewerde eytilishiche, 2023-yili xitay dairiliri uyghurlarning chiray tonush texnikisini tereqqiy qildurushni tekitlep bir hojjet chiqarghan. shangxey shuyxuy rayonluq saqchi idarisining bir hojjitide, «dolitimiz nechche yildin beri uyghurlarni qayta terbiyelep ozgertken bolsimu, ulargha yenila ishengili bolmaydu» deyilgen.
tehlil netijisi chiray suretliri we chiray sanliq melumatlirini oz ichige alidiken. kozeynek taqighan yaki sach-saqal bar kishlernimu tonush kerek. yene bu sistema tekshurulgen melumatlarni saqchilarning chiray suret melumat bazisi bilen selishturup, kishiler toghrisidiki qoshumche sanliq melumatlarni derhal tapalaydu. bu sistema shangxayning shuxuydiki 14 saqchi idarisi, qamaqxanilar we qatnash saqchi ishxanilirida qollinilidu.
germaniye wurzburg uniwersitetining uyghur rayoni mutexessisi bijorin alperman (Bjoern Alpermann) bu heqte mundaq degen: «bu hojjetlerdin melum bolghinidek, xitay xewpsizlik orunliri uyghurlarni sistemiliq halda ‹xeterlik dushmen› we ‹towen derijidiki millet› dep qarimaqta. bular xitay hokumitining ‹qayta terbiyelesh arqiliq esebiylikning apiti tugitildi, uyghurlar bashqa puqralardek teng hoquqqa ige› degenlirini yalghangha chiqiridu».
bijorin alpermanning bildurushiche, shangxey saqchi orunliri telep qilghan chiray tonush yumshaq detali choqum uyghurlarning bu sheherdiki eniq ornini we uchrashqan kishlerni tepip berelishi kerek iken. shangxey shuyxuy rayonigha ornitilghan 3700 kameraning chiray tonushtin bashqa yene, u shexsni saqchigha melum qilish iqtidarining bolushi telep qilinghan.
2024-yili 17-iyun
