teyyarlighuchi: uyghur tetqiqat instituti
tehrir: d. abdurehim dolet
maqale xulasisi
«jenubiy xitay etigenlik pochtisi» gezitining 2025-yili 5-maydiki sanida, muxbir shi jyangtawning (Shi Jiangtao) «xitayning xewpsizlik telimati asiyadiki qoshniliri bilen ishench kowrukini qurup, amerikini uzaqlashturushtek muddiasigha yetelemdu?» serlewhilik bir parche maqalisi neshr qilinghan bolup, maqalide bu murekkep mesile kop qatlamliq mulahize qilinghan.
maqale aptori, xitay dolet reisi shi jinping yeqinda otturigha qoyghan yengi rayon xewpsizlik qurulmisining, xitayning rayonda xewpsizlikni kapaletlendurguchi kuch supitide bash koturush, shundaqla, tashqi tesir, bolupmu amerikaning tesirini cheklesh niyitini eniq eks etturidighanliqini ilgiri suridu. kozetkuchilerning qarashliri neqil kelturulup, bu yengi teshebbusning shi jinpingning 2014-yilidiki «asiyaliqlar oz teqdirini ozi belgilishi kerek» degen chaqiriqigha hemawaz bolush bilen birge, rayon doletlirining washingtonning wedisige bolghan gumanidin paydilinishni kozleydighanliqi otturigha qoyulghan. biraq, aptor analizchilarning, beyjingning ozini rayongha menpeet yetkuzidighan, ishenchlik hemrah supitide namayan qilish yolidiki tirishchanliqlirining, bolupmu jenubiy xitay dengizidiki zemin igilik hoquqi talash-tartishlirining keskinlishishi we washington bilen bolghan riqabetning kuchiyishidek realliq aldida, eghir sinaqlargha duch keliwatqanliqi heqqidiki agahlandurushlirinimu eskertishni untumaydu.
maqalide bayan qilinishiche, shi jinping partiye merkizining diplomatiye yighinidin keyinki wiyetnam, malaysiya we kambodJa ziyaritide, xitayni muqimliqning kapaliti supitide tonushturup, pirezident trampning tamoJna beji urushi kelturup chiqarghan «bir tereplimilik zomigerlik»ke qarshi birliship, «ortaq asiya makanimizni qoghdash»qa chaqirghan. bu yengi ramkining, shi jinpingning 2014-yili shangxeyde otkuzulgen asiyada ozara hemkarlishish we ishenchni mustehkemlesh tedbirliri yighini (CICA) da otturigha qoyghan «asiya xewpsizlik koz qarishi» bilen baghlinishliq ikenliki korsitilgen. shi jinpingning eyni waqittiki «axirqi hesabta, asiyaning ishlirini asiya xelqi bashqurushi, asiyaning mesililirini asiya xelqi hel qilishi we asiyaning xewpsizlikini asiya xelqi qoghdishi kerek» degen sozi neqil elinip, buning obamaning «asiya-tinch okyanni qayta tengpunglashturush» istrategiyesige qarita berilgen yoshurun bir signal yaki reddiye dep qaralghanliqi tilgha elinghan.
maqale xitay tashqi ishlar uniwersitetining mudiri wang fenning nuqtiinezirinimu oz ichige alghan bolup, wang fen bu yengi xewpsizlik uqumini beyjingning yershariwi xirislargha «sherqning danaliqi» bilen taqabil turidighan «ortaq teqdir jemiyiti» qurush idiyesining emeliy ipadisi dep qaraydu. u yene 17 doletning xitay bilen ortaq tonushqa kelip, hindichini yerim arili we ottura asiyada ikki muhim hemkarliq guruppisini shekillendurgenlikini, buning «eneniwi ‹xewpsizlik qalqini› rayonliridin ‹tereqqiyat we gullinish tugunliri›ge qarap ilgirileshtiki tarixiy burulush» ikenlikini tekitligen. xitayning bash diplomati wang yiningmu shi jinpingning ziyaritide qolgha kelgen netijilerni misal qilip, asiya xewpsizlik qurulmisining «kunseri kuchiyiwatqan rayonluq ortaq tonush»qa ayliniwatqanliqini bildurgenliki qeyt qilinghan.
aptor shi jyangtaw, ismini ashkarilashni xalimighan bir xitayliq mutexessisning pikrini neqil kelturup, bu rayon xewpsizlik uqumining beyjingning tramp hokumiti dewridiki amerikining xelqaraliq mesuliyetliridin waz kechishi, ittipaqdashlirigha qaratqan besimliri we qalaymiqan tamoJna siyasetliridin shekillengen weziyettin paydilinish istikini yoshurup turalmaydighanliqini otturigha qoyghan. bu mutexessisning: «bu xitay uchun purset yaratqini bilen, mesile uning bu pursetni qanchilik ching tutalaydighanliqida. bu peqet iqtisadiy rishtini mustehkemlesh bilenla cheklenmeydu. xitay ozining qudret tepishigha egiship, dawamliq tinchliqperwer kuch bolup qelishni ispatlishi uchun, teximu etrapliq we ashkara bir qoshna eller istrategiyesige mohtaj. hazirqi omumiy istrategiyeside bu jehette yetersizlikler mewjut» degen sozliri bu nuqtini yenimu aydinglashturidu.
maqalide yene xitayning teximu ulughwar pilanlirining 2022-yili boaw asiya munbiride otturigha qoyulghan yershari xewpsizlik teshebbusi (GSI) da ipadilengenliki korsitilgen. GSI amerika yetekchilikidiki xewpsizlik mexanizmlirigha riqabet hasil qilidighan «ortaq, uniwersal, hemkarliq asasidiki we imkaniyetlik sijil xewpsizlik» ni teshebbus qilghan. uning alte pirinsipi, shi jinpingning 2014-yildiki chaqiriqigha awaz qoshup, oz menpeetini bashqilarningkidin ustun qoyidighan zomigerlik ittipaqlirini we «bir tereplime jaza tedbirliri hemde uzun qolluq bashqurush hoquqini xalighanche suyistemal qilish» qilmishlirini keskin tenqid qilghan.
yuqirida tilgha elinghan xitayliq mutexessisning «xitayning ghayisi melum, lekin istrategiyelik yol xeritisi yenila xire» degen bahasi maqalining yadroluq nuqtiliridin biri. u beyjingning «asiya asiyaliqlarning» degen shoarining emeliyette tashqi kuchlerni, bolupmu amerikini rayondin siqip chiqirishni meqset qilidighanliqini ilgiri surgen. maqalide bu mutexessisning yene: «xitay herbiy kuch ishletmeslikke wede beriwatqan bolsimu, teywen boghuzidiki herbiy manewirliri qoshna doletlerning endishisini kucheytti. bu endishilerni tugitish uchun, xitay xewpsizlik wediliri bilen dialoglarni iqtisadiy hemkarliqni chongqurlashturush bilen ozara birleshturgen, teximu ochuq-ashkara sirtqi siyaset yurguzushi kerek» degenliki, shundaqla tramp dewridiki siyasetler tupeyli amerika bilen sherqiy jenubiy asiya otturisida peyda bolghan boshluqning xitay uchun waqitliq purset yaratqan bolsimu, bu purset ishikining tariyiwatqanliqi, amerikining qaytip kelishi bilen rayondiki besimning yenimu eshidighanliqi heqqidiki perezlirimu otturigha qoyulghan.
aptor shi jyangtaw yene shu mutexessisning, jenubiy xitay dengizi mesilisi we dengizda heriket qilish qaidiliri heqqidiki sohbetliri dawamida, beyjingning sherqiy jenubiy asiya doletliri konglidiki xewpsizlik ehtiyajini texi toluq chushinip yetmigen bolushi mumkinlikidin endishe qilghanliqini bayan qilghan. uning: «bu xewpsizlik uqumliri bir umidwar bashlinish, emma sherqiy jenubiy asiya doletliri bilen otturidiki ishench kirizisini hel qilish yenila intayin muhim we japaliq bir wezipe bolup turmaqta» degen sozi we «iqtisadiy jelp qilish kuchining tesiri cheklik, chunki kopligen doletler uchun hazir xewpsizlik menpeeti iqtisadiy menpeettin ustun turidu. shunga peqet soda-iqtisadiy hemkarliqqila tayinish rayonning yurikini qolgha kelturushke yetmeydu. xitay tereqqiyat pilanlirini otturigha qoyushta barghanseri juretlik bolsimu, xewpsizlik mesililiride qoshnilirini biaram qilip qoymasliq uchun intayin ehtiyatchan. meningche, beyjing bu nazuk tengpungluqni qandaq saqlashning unumluk yolini texi tapalighini yoq» degen analizi maqalining xulasisini chongqurlashturghan.
maqalide xitay hokumiti qollishidiki jenubiy xitay dengizi doletlik tetqiqat ornining yardemchi tetqiqatchisi chen shyangmyawning pikrimu eks etturulgen bolup, u beyjingning washingtonning rayondiki xewpsizlik kapaletchisi roligha ochuq-ashkara riqabetlishish niyiti bar dep qarashni mubalighe dep hesablaydu. chen shyangmyaw: «mening nezirimde, xitay uchun bundaq bir istrategiyelik purset mewjut emes, chunki beyjingning istrategiyesi mahiyette mudapie xarakterlik bolup, aktip xewpsizlik kapaliti berishtin kore diplomatik yollarni aldinqi orungha qoyidu, bu xitay texi toldurmighan bir boshluq. uzaqni kozleydighan istrategiyelik pilan bolmisa, beyjing sherqiy jenubiy asiyaning xewpsizlik ehtiyajini qanduralmaydu» dep korsetken. u yene amerikining ittipaqdashliq tori we yardem mexanizmlirigha selishturghanda, xitayning texi buninggha teng kelidighan teshebbuslarni otturigha qoymighanliqini, hazirqi usullirining geopolitikiliq tuzaqlargha chushup qelishtin saqlinip, biwasite toqunushtin ozini qachurushqa qaritilghandek tuyulidighanliqini bildurgen.
aptor shi jyangtaw nurghun doletlerning xitayning herbiy qudritining eshishi we dunyawi rehberlik arzusidin yenila chongqur endishe qiliwatqanliqini tekitleydu. buning delili supitide, singapor dolet mudapie ministiri nig eng xenning miyunxen xewpsizlik yighinida beyjingning jenubiy xitay dengizidiki hokumranliq istikini 19-esirdiki amerikining meshhur monro doktirinigha oxshatqanliqini misal qilip korsitidu.
maqalide amerika dolet mudapie uniwersiteti xitay herbiy ishlar tetqiqat merkizining tetqiqatchisi andrew taferning (Andrew Taffer) nig eng xenning bu selishturmisini beyjingning rayondiki menpeetlirini chushinishning muwapiq bir yoli dep qaraydighanliqi neqil elinghan. tafer: «beyjingning amerikining rayonda bunchiwala zor herbiy kuch bilen mewjut bolup turushini yaqturmaydighanliqi hechkimge sir emes. eger ish ularning deginidek bolsa, washington bu yerdin ketip qalatti… bundaq bir rayon xewpsizlik muhiti eniqki amerikini sighduralmaydu» dep korsitish bilen birge, xitayning texi monro doktirinigha oxshaydighan bir telimatni resmiy otturigha qoymighanliqini, qoyghan teqdirdimu uning qobul qilinmaydighanliqini bildurgen.
axirida, maqale singapor ISEAS-yusof ishaq instituti wiyetnam tetqiqat pirogrammisining ziyaretchi tetqiqatchisi nguyen xak gyangning (Nguyen Khac Giang) qarishi bilen axirlishidu. nguyen xak gyang beyjingning jenubiy xitay dengizi istrategiyesini monro doktirinigha selishturushning «melum derijide asasi bar»liqini etirap qilish bilen birge, bugunki ozara beqindiliq we qanunchiliq ramkisi mustehkemlengen dunyada peqet kuch korsitishningla kupaye qilmaydighanliqini, eksiche qaidige asaslanghan «adil tertip»ke emel qilishning zorurlukini tekitleydu. uningche, «beyjingning peqet herbiy zorluq bilenla oz ustunlukini tengishi asangha toxtimaydu».
menbe ulinishi:
