aptori: mirkamil kashgheriy

tarix – rehimsiz bir eynek. u bezide kutulmigen bir burulushta aldimizgha tiklinip, bizning barliq medhiyelirimiz we ozimizge oqughan sheirlirimizdin xaliy haldiki esli qiyapitimizni korushke mejburlaydu. bugun (2025-yili 11-awghust) yengi zelandiye we awstraliyening pelestin dolitini etirap qilish qarari del shu eynekni uyghur millitining aldigha achchiq bir heqiqet bilen qoydi.

pelestin dolitini etirap qilishqa teyyarliq qiliwatqan yengi zelandiyening tashqi ishlar ministiri winston peters bugun, awstraliyening pelestin xelqining oz dolitige ige bolush hoquqini etirap qilidighanliqini we buning tinchliqning «muqim» bolushi uchun birdinbir chiqish yoli ikenlikini tekitlesh bilen birge: «awstraliye hokumiti pelestin zeminining hayatiy kuchke ige we qanunluq doletke aylinishi uchun yeterlik ilgirileshlerning bar-yoqluqini bahalishi kerek» degenni sozlirige ilawe qildi.

bu qararning arqisidiki logika – xelqara siyasetning rehimsiz, emma heqiqiy mizanini ashkarilaydu. u bolsimu, «qanunluq doletke aylinish uchun yeterlik ilgirileshlerning bar-yoqluqini bahalash»

bu soz, bir milletning azadliq iradisini dunyaning koz yashlirimizgha, ahu-zarimizgha yaki tarixtiki shan-sheripimizge emes, belki bugunki kundiki qabiliyitimizge, yeni dolet qurush we uni idare qilish layaqitimizge qarap olcheydighanliqining janliq ispatidur. dunya bizning qehrimanlarche yighlishimizgha emes, belki ozimizni qutquzush uchun qanchilik «ilgiriligenlikimizge» qaraydu.

epsuski, bu addiy heqiqetni chushinishni jahilliq bilen ret qilip, 70 yildin beri ozgermes bir qelip ichide, bir ewladtin yene bir ewladqa miras qalghan, emma hayatiy kuchini asasen yoqitip, jansiz bir murasimgha aylinip qalghan heriket sheklini dawamlashturuwatimiz. netijide, dunya bizning musteqilliqimizni etirap qilish emes, hetta diasporadiki teshkilatlirimizning addiy bir «muxateb» bolush salahiyitigimu guman bilen qarimaqta. etirap qilishimiz kerekki, bizning 70 yilliq paaliyetlirimiz, doletlerning neziride bizning dolet qurush qabiliyitimizni ispatlashta bir qedemmu ilgiriliyelmidi, eksiche eghir bir umidsizlik we ishenchsizlik peyda qildi.

shubhisizki, diasporadiki sherqiy turkistan dawasi – muhemmed emin bughra we iysa yusup alptekin ependilerning bizge qaldurghan qimmetlik, emma eghir bir amanitidur. ular oz dewrining sharaitida mumkin bolghan eng unumluk kuresh yolini achqan. biraq, biz shular qaldurup ketken yolni zamangha layiqlashturup kengeyttuqmu yaki uni tar bir kochigha, oluk tupraqqa we shekilwazliqqa aylandurup qoyduqmu?

emdi ozimizge tighdek sanjilidighan eghir soallarni qoyap baqayli:

kureshni miras alghandin beri, geopolitka jehettin wetenge teximu yeqinlashtuqmu yaki sherqtin gherbke qarap barghanseri yiraqlap, weten bilen arimizdiki istrategiyelik boshluqni oz qolimiz bilen kengeytip, axirida wetenning puriqimu kelmeydighan tesir kortsitishchunliqimiz yoq jaylarda sergerdan bolduqmu?

21-esirdek uchur texnikisi gullengen dewrde, weten bilen bolghan yer asti we yer usti alaqe yollirini kengeyttelidiuqmu? oz ara tesir kortsitish we uchur almashturush karidorlirini achaliduqmu yaki ozimizning iqtidarsizliqini xitayning zulumigha donggep, jawabkarliqtin qechishning asan yolini taptuqmu?

namayish, yighin, bayanat... biz bu «paaliyetchilik» ni 70 yil tekrarlap, bir milliy azadliq herikitini goyaki bir «paaliyet shirkiti» ning xizmitige aylandurup qoymiduqmu? bu heriketler bir chong, uzun muddetlik istrategiyening taktikiliq qedemlirimu, yaki peqet teshkilatlirimizning mewjutluqini saqlap qilish we ozimizning hayatliqini bashqilargha ispatlash uchun qiliniwatqan, netijisiz, weten bilen alaqisiz halekchilikmu?

bugunki teshkilatchiliqimizgha nezer salsaq, u bir milletni azad qilish herikitidinmu bekrek, mueyyen shexslerning nopuzi etrapigha uyushqan guruhwazliq riqabitige oxshap qalmaywatmamdu? bir omumiy istrategiyening ornini, rehberlerge bolghan shexsiy sadaqet eliwatmamdu? bu yerde bizge yoshurunghan bir qanche rohiy kesellikning diagnozini qoyushqa mejburmiz:

wetenni soyushtek eng sap niyet bilen, emma 21-esirning realliqigha putunley zit, konirap ketken usullarni diwenglerche qollinip, ozimiz bilmigen halda dawagha halaketlik ziyan seliwatamduq - qandaq?

her bir teshkilat, her bir guruppa ozinila «eng toghra yolda» dep qarap, bashqilar bilen hemkarlishishni ozige haqaret bilip, ortaq dushmenge emes, oz-ara kuch talishishqila omrini serp qiliwatqanliqini qachan hes qilarmiz?

bu soallargha jawab berishtin qechish, xuddi yezining tashqi dunya bilen bolghan birdinbir kowruki orulup ketkende, uni remont qilishning ornigha, bir «saxta qehriman» ning «bu kowruk bizning beqindiliqimizning simwoli! qalghan tuwruklirinimu cheqip tashlayli!» dep towlishigha, putun yeza ehlining qorqup yaki heyran qelip jim turup qoshulghinigha oxshap qalmasmu?

heqiqiy jeng – tashqiridiki ishghalchi bilenla emes, belki oz ichimizdiki eqilni boghidighan jahalet, birlikni buzidighan shexsiyetchilik we tereqqiyatni boghidighan shekilwazliq bilen bolidu. mesile bir qanche exmeqning mewjutluqida emes, belki bizning ularning jahaletlik herikitige sukut qilishimizda, hetta ulargha egishishni tallishimizda. shunga, bugundin bashlap, herqandaq bir uyghur teshkilatigha egishishning, uni qollashning we uninggha umid baghlashning birdinbir, muzakire qilishqa bolmaydighan sherti shu bolushi kerek:

ular 70 yildin buyan dawamlashqan «teshkillik yighlash» we «shikayet qilish» metodini derhal toxtitip, uning ornigha 21-esirning realliqigha uyghun kelidighan, uchur, iqtisad we diplomatiye jengliride ustunluk igiliyeleydighan, peqet uyghur xelqinila emes, putun dunyani ozining qabiliyitige ishendureleydighan, netije merkezlik, konkret, uzun muddetlik bir azadliq istrategiyesini otturigha qoyalishi lazim.

ejiba bu qilish bek eghir telepmu? yaki bu, bir milletning hayat-mamatliq yolida oz-ozige qoyushqa tegishlik eng eqelliy, eng wijdaniy telipimu?
jawab her bir uyghurning oz eqlige, yurikige we wijdanigha hawale.

eger tarixning yuqiriqi achchiq soallirigha koz yeshimiz bilen emes, emeliy herikitimiz, istrategiyemiz we netijimiz bilen jawab berelmisek, bu rehimsiz eynek bizge peqet meghlubiyitimiznila emes, belki putunley yoqilishimizni korsitip berishi we «ete kun chiqqanda mujadile qilghudek sherqiy turkistan qalarmu?» degen jan alghuch soalni qoyushi turghanla gep.

bu achchiq realliq bizni chochutishi we bizge nisbeten teximu kuchluk bir agahlandurush signali bolishi lazim. biz 70 yilliq qeliplashqan paaliyetlirimiz bilen aware boluwatqanda, weten ichidiki milliy kimlik, til, medeniyet we nopus qurulmisi misli korulmigen yoqitishqa uchrawatidu. shunga, bu chochitidighan soalni qayta sorashqa mejburmiz:

belki ete yaki ogun, bizdin keyinkiler mujadile qilghudek bir sherqiy turkistan zeminini tapalmisa we sherqiy turkistan xelqi qalmisichu?»
bu jiddiy soal bizni barliq kona adetlerni we tikliwalghan korunmes butlarni derhal cheqip tashlap, omluk ichide heriket qilishqa mejburlap qalsa ejep emes.