uyghur tetqiqat instituti

tehriri:elanur ettar

asasiy mezmuni

bu maqalide, xitay axbarat agentliqi (CNS) teripidin elan qilinghan we «shinjang ijtimaiy penler akademiyisi»ning muawin bashliqi yu shangping bilen otkuzulgen sohbet  menbe qilinip, xitay xelq jumhuriyitining sherqiy turkistandiki diniy siyasetlirining tarixiy we sozlem asasliri tehlil qilinidu. shundaqla,   «kop din bille mewjut bolup turush» we «dinlarni xitaychilashturush»  uqumliri ijtimaiy tilshunasliq nuqtisidin analiz qilinidu.

sohbette yu shangping, sherqiy turkistanning diniy tarixini tot asasliq basquchqa ayriydu: (1) iptidaiy dinlar we shamanizm dewri, (2) budda dini hokumran bolghan kop dinliq dewr, (3) islam we budda dini bille mewjut bolghan otkunchi dewr  (4) islam hokumran bolghan, emma bashqa dinlar (xiristiyan, dawjiyaw dini qatarliqlar) bilen bille mewjut bolup turghan zamaniwi dewr. yu, rayonning tarixida «hergizmu yekke bir dinning (yeni islamning) mutleq hokumranliq orunda turmighanliqi», eksiche «bir yaki ikki dinning yetekchilikidiki kop xilliq qurulmisi»ning asas ikenlikini ilgiri suridu. bu bayan, islamning rayondiki ontologiyelik (mewjutluqqa ait) we tarixiy hokumranliqini suyuldurup, uni tarixiy jeryandiki «tallashlardin biri» ornigha chushurushni meqset qilghan bir «normallashturush» istrategiyisidur.

ijtimaiy tilshunasliq analizi, bu sohbet tekistining bir «tarix qurulushi» (tarixni ozgertip qurashturush) ning bir parchisi ikenlikini otturigha qoyidu. tekist, «otmushni qayta yasap chiqish» arqiliq, bugunki «xitaychilashturush» siyasetlirige resmiylik ,danaliq tusi beridu. yuning «maslashqan dinlar hayat qalidu» sheklidiki ijtimaiy darwinizmliq qarishi, dinlarning mewjutluqini ilahiy heqiqettin bekrek, siyasiy hakimiyetke we xitay medeniyitige maslishish iqtidarigha baghlaydu. bu mentiqe boyiche, budda dini ottura tuzlenglikte «xitaychiliship»  sherqiy turkistangha qaytip kelishi azu qilinghan bir ulge supitide sunulsa; islam etiqadiningmu mushuninggha oxshash bir «xitaychilishish» jeryanini bashtin kechurushi shert ikenliki yoshurun bir mejburiyet supitide tengilidu.

buningdin bashqa, yu uyghur kimlikini islamdin ayriwetish meqsitide, islamdin burunqi shamanist adetler we yerlik xurapatlargha (mazardiki derexlerge puruch baghlash qatarliqlar) alahide urghu beridu. bu istrategiye, sherqiy turkistanliqlarni islam ummitidin qopurup tashlap, yerlik we folklorluq bir «xitay az sanliq millet medeniyiti» ichige qamap qoyushni nishan qilidu. xulasiligende, yu shangpingning sohbiti, «besh kimlik» (weten, millet, medeniyet, partiye, sotsiyalizm) telimati ramkisida, dinni metafizikiliq sahedin chiqirip, milliy birlishish we siyasiy sadaqet qoraligha aylandurushni nishan qilghan mustebit xarakteridiki dolet bayanidur.

achquchluq sozler: sherqiy turkistan, kop dinliq qurulma, dinlarning xitaychilashturulushi , ijtimaiy tilshunasliq, soz-materiyal analizi.

kirish soz

tarixiy jehettin «sherq we gherb medeniyetlirining kesishish nuqtisi» we« yipek yolining istrategiyelik tuguni» dep teriplinidighan sherqiy turkistan, esirler boyi shamanizm, budda, ateshpereslik (zerdush), mani dini, nestoriyan xiristiyanliqi we islam qatarliq dunyawi etiqad sistemilirining oz-ara tesir korsitish,otushush m meydani bolghan. halbuki, bir rayonning diniy nopus qurulmisi we tarixiy xatirisi, peqetla otmushke tewe sanliq melumat toplimi bolmastin, belki hazirqi zamanning siyasitining qanunluqluqini berpa qilishta qollinilidighan janliq bir sozlem (discourse) meydanidur. bugunki kunde xitay xelq jumhuriyitide, tarix oydurup chiqish; dolet qurush, chegra bikitish we medeniyet assimilyatsiyesi siyasetlirining merkizide turidighan istrategiyelik bir «hoquq taktikisi» rolini oynimaqta. buni nezerde tutqanda, sherqiy turkistanning «kop dinliq» otmushige berilgen  bu ehmiyet, qandaqtur ilmiy bir bayqashtin bekrek, nowettiki siyasiy nishanlargha tayanch supitide xizmet qilidurush uchun etey hazirliniwatqan bayandur .

bu maqale, xitay axbarat agentliqi teripidin elan qilinghan we «shinjang ijtimaiy penler akademiyisi»ning muawin bashliqi yu shangping (于尚平) bilen otkuzulgen «shinjang qandaq qilip kop din bille mewjut bolup turush endizisige ige boldi?» namliq sohbetni merkez qilip turup, xitayning rayongha qaratqan din siyasetlirining sozlem qurulushi heqqide analiz elip berishni meqset qilidu.[1] bu sohbet, xitay kommunistik partiyisining yeqinqi yillarda kucheytken «dinlarni xitaychilashturush» qurulushining nezeriyewi asasi we tarixiy tayanchlirini otturigha qoyush jehettin halqiliq ehmiyetke ige.

tekist, ijtimaiy tilshunasliq nuqtisidin we «tenqidiy sozlem analizi» usulliri qollinilip tehlil qilinghinida, xitayning «otmushni qayta bashqiche ramkilash» arqiliq bugunni qandaq qurashturup chiqidighanliqi ashkarilinidu. yu shangpingning bayanida sherqiy turkistan tarixi; islam hokumranliq qilghan bir jughrapiye bolushtin chiqirilip, islamning «waqitliq we tasadipiy» bir amil ikenliki, esli normining bolsa dinlarning «kop xilliq  qurulmisi» we «xitay medeniyitige maslishish» ikenliki ilgiri surulgen bir liniyeni boylap qayta ramkilap chiqilghan. bu tarixqa bashqa ramka taqash taktikisi, ikki tup istrategiyelik meqsetke xizmet qilidu: birinchisi, uyghur kimlikining islam bilen bolghan ontologiyelik (mewjutluq) rishtisini ajizlashturush arqiliq «yiltizidin uzush» jeryanini tezlitish; ikkinchisi bolsa, islam etiqadini yerlik , tarixiy bir etiqad sistemisi bolushtin chiqirip, doletning ideologiyelik suzguchidin otkuzulgen , «islah qilinghan»  bir medeniyet elementigha aylandurushtur.

maqalide aldi bilen, yu shangping teripidin otturigha qoyulghan tot basquchluq tarixiy tereqqiyat siziqi (iptidaiy dinlar dewri, budda dewri, otkunchi dewr we islamning bashqa dinlar bilen birlikte mewjutluq dewri) tilgha elinidu. arqidin, tekistte qollinilghan «maslishish» , «yughurulush» we «xitaychilishish»qa oxshash uqumlarning, ijtimaiy tilshunasliq nuqtisidin qandaq qilip

 «obraz qurulushi» (prestige              planning)     qorali         we «yoshurun tehdit» qorali supitide rol oynaydighanliqi tehlil qilinidu. yene, «kop din bille mewjut bolup turush» retorikisining, mahiyette rayondiki islamiy kimlikni chetke qeqish we «besh kimlik» telimati ramkisida siyasiy sadaqetni mejburlash teshebbusi ikenliki ilgiri surulidu. bu dairide analiz, tarixiy pakitlarning zamaniwi millet-doletning bixeterlik endiziliri we medeniyet assimilatsiyesi uchun  qandaq suyistimal qilinghanliqini ashkarilashni nishan qilidu.

1.uqum ramkisi we sozlem qoralliri

towende, tenqidiy sozlem analizi we ijtimaiy tilshunasliq qaidilirige asaslanghan bir yurush analiz qoralliri arqiliq xitay dolet taratqulirining (junggo axbarat agentliqi) ishlepchiqarghan tarixiy bayani we yu shangpingning sohbiti chongqur  yeship berilidu. dolet buyrughini boyiche yezilghan tarix , otmushni burmilapla qalmastin, shuning bilen bir waqitta bugunning siyasiy realliqini berpa qilidu. bu asasta, yu shangpingning sohbitide bayqalghan we sherqiy turkistandiki din siyasetlirini qanunlashturidighan istrategiyelerni, towendiki tot asasliq uqum bilen chushendurup berish mumkin:

a. otmushni qayta ramkilash (Reframing the Past)

bu uqum, tarixiy weqeler we jeryanlarning, mewjut siyasiy hakimiyetning ideologiyelik ehtiyajliri yonilishide tallinishi, tekitlinishi, retke tizilishi yaki qayta sherhlinishini ipadileydu. bu jeryanda tarix, obyektip we chin  bir sanliq melumat toplimi bolushtin chiqip, melum bir meqsetke yuzlengen bir qurulmiwi qoralgha aylinidu.
konsekist: yu shangpingning bayanida sherqiy turkistan tarixi, musteqil xanliqlar yaki islamiy doletlishish jeryanliri ustidin emes, «merkiziy xitay hakimiyiti bilen birlishish» oqida qayta ramkilinidu. «yipek yoli» metaforisi kichiklitilip, rayonni siyasiy bir subyekt (ige) bolushtin chiqirip, peqetla bir «otushme karidori» supitide kodlash uchun ishlitilidu. bu ramkilash, rayondiki toqunushlarni we xitay mustemlikisige qarshi  qarshiliqlarni suslashturidu we  «bille yashash» temisini mubalighilik halda gewdilenduridu. netijide, bugunki herbiy we bixeterlik siyasetliri, «tarixiy inaqliqni buzghan amillar(radikalliq) gha qarshi bir eslige kelturush» supitide yolluq rewishte sunuluwatqan bolidu.

b. normallashturush (Normalization)

normallashturush, siyasiy yaki ijtimaiy jehettin «hokumran», «imtiyazliq» yaki dolet teripidin «tehdit» dep qaralghan bir amilning (bu yerde islam),muqeddesliktin chiqirilip  adettikileshturulup, uning ozgichiliki we berpa qilghuchi kuchining qolidin tartiwelinish istrategiyisidur.
konsekist: sohbette islam etiqadi, texminen ming yildin beri rayonning hokumran kimlik qurghuchisi bolushigha qarimay; ateshpereslik, mani dini we nestoriyanchiliqqa oxshash bugun mewjut bolmighan dinlar bilen oxshash tekshilikte tizilip, «istrategiyelik bir kichiklitish»ke duchar qilinidu. ijtimaiy tilshunasliq nuqtisidin bu, bir «xunukleshturush» (banalization) taktikisidur. islam, «sherqiy turkistanliqlarning dolet dini» bolushtin chiqirilip, «rayongha tarixiy jeryanda kelip ketken etiqadlardin peqet biri» sewiyisige chushurulidu. bu bayan, islamni rayonning «oy igisi» salahiyitidin «mehman» salahiyitige chushurup, doletning islam ustidiki ozgertish xarakterlik mudaxililirini (meschit binakarliqi, ibadet tili qatarliqlar) qanunluq bir memuriy tertipke selishqa oxshitip korsitidu.

j. inawet qurulushi (Prestige Planning)

eslide til pilanlash sahesige tewe bolghan bu uqum, melum bir til wariyantlirining yaki medeniyet sheklining ornining koturulup «endize/olchem» halitige kelturulushi, bashqilirining bolsa bu endizige maslishishqa mejburlinish jeryanini ipadileydu. diniy dairide bolsa, dolet testiqlighan we ideologiyesige mas halgha kelturgen dinning her xil wasitiler bilen inawetlik qilinishidur.
konsekist: tekistte budda dinining «xitaychilashturulghan» wariyanti, tarixiy bir muweppeqiyet we maslishish endizisi supitide sunulsa; islamning hazirqi haliti «xam» we «ozgertilishi kerek bolghan» bir qurulma supitide kodlinidu. «maslishish» uqumi, bu yerde achquchluq rol oynaydu. dolet, «xitay medeniyitige maslashqan» (yeni dolet hoquqini etirap qilghan we murasimlirini xitay eneniliri bilen birleshturgen) dinlarni inawetlik we bixeter dep jakarlisa; uniwersal islamiy normilarni (erebche ishlitish, halal-haram uqumi, ummet engi) inawitini yoqatqan we  tehdit supitide tamghilaydu. bu, dinning teologiyelik (ilahiyet) sahesidin chiqirilip siyasiy sadaqet sahesige sorep kirilishidur.

d. yiltizidin uzush (Disassociation)

yiltizidin uzush, bir jemiyetning mewjut kimlik kodlirini (islam), teximu kona, qedimiy yaki perqliq yiltizlargha (shamanizm, totemizm) baghlap qayta ramkilash arqiliq, u jemiyetni dunyawi we millet halqighan munasiwetliridin (islam ummiti/turk dunyasi) ayriwetish istrategiyisidur.
konsekist: xitay resmiy bayanida, uyghurlarning normal diniy adetlirini  islam  enenisi deyish ornigha «shamanizm qalduqi» dep teriplesh arqiliq ikki meqsetke xizmet qilidu. birinchisi, uyghurlarni «musulman» ust kimlikidin uzup elip, xitayning  «etnik az sanliq milliti»  supitide folklorlashturushtur. ikkinchisi, bu dini adetlerni «xurapat» yaki «medeniyet mirasi» kategoriyisige kirguzush arqiliq, dinning seperwer qilghuchi siyasiy kuchini sundurushtur. shamanizm urghusi, uyghurlarning yuzini mekkidin yaki ottura asiyadin buriwetip, yerlik we ziyansiz bir orp-adet sahesige qamap qoyushni nishan qilidu.

 2.«normallashturush» istrategiyisi: islamning tarixiy jehettin chetke qeqilishi we sozlem qurulushi

xitayning sherqiy turkistan ustidiki eng gewdilik otmushni ramkilash istrategiyisi, rayonning islamiy xarakterini tarixiy bir «xataliq» yaki «otkunchi hadise» supitide sunush tirishchanliqidur. yu shangpingning sohbettiki asasiy tezisi, sherqiy turkistan din tarixining «bir yaki ikki din hokumran bolghan, kop xil din bille mewjut bolup turghan»[2] qurulma ustige qurulghanliqi iddiasidur. bu iddia, gerche anglimaqqa kop xilliqqa yol qoyidighan  bir ipadidek tursimu, chongqur qatlamda islamning rayondiki ontologiyelik (mewjutluq jehettiki) hokumranliqini kichik korsitishni nishan qilghan bir« adettikileshturush» (Normalization) istrategiyisidur.

a. tarixiy «ochuruwetish»  (Erasure) we nispiyleshturush

yu sherqiy turkistan tarixini tot basquchqa ayrish arqiliq (iptidaiy dinlar dewri, buddadini dewri, otkunchi dewr, islam asasliq, kop xil din birlikte mewjut bolghan dewr ), islamni ming yildin artuq dawamlashqan medeniyet qurghuchi kuch bolushtin bekrek, «kelip ketken» otkunchi etiqadlar zenjirining axirqi halqisi supitide orunlashturulghan. ijtimaiy tilshunas (irwin) we (gal) (2000) ning «ochuruwetish» (Erasure) uqumi  del bu hadiside menisini tapidighan bolup, murekkep tarixiy realliqlar (mesilen, sherqiy turkistandiki islam medeniyitining yiltizining chongqurluqi we kengri  yerleshkenliki), doletning ideologiyelik sizimigha mas kelmigenliki uchun adettikileshturulup «kop dinliq » bayani ichide korunmes qilinidu. islam, bu bayanda budda, mani dini yaki ateshpereslik bilen tengdash orungha qoyulup,  sherqiy turkistanliqlargha nisbeten «kimlik qurghuchiliq»  (constitutive) salahiyiti islam dinining qolidin tartiwelinidu we   adettiki bir istatistikiliq sanliq melumat supitide sunulidu.

b. semantik (meniwi) asimmetriye: «organik» buddizmgha qarshi «zomiger» islam

sohbetning sozlem analizidiki eng diqqet tartidighan amil, dinlarning tarqilish shekillirining teswiridiki «semantik asimmetriye» (tengpungsizliq) amilidur. yu shangping, budda dinining yaki xitay medeniyitining tarqilishini «maslishish» we «yughurulup ketish»qa oxshash ijabiy sozler bilen teswirlise; islamning rayongha kirishini biwasite zorawanliq we zomigerlik bilen baghlaydu. sohbette qaraxaniylar dewri bayan qiliniwatqanda munu ipade ishlitilidu:«hokumranlar islamni kuchluk teshwiq qildi, buddistlarni we bashqa dindikilerni mejburiy islamgha kirguzdi». [3]
bu yerde ishlitilgen «mejburiy/zorluq bilen»(强制) sozi, islamni sherqiy turkistanning tebiiy eqimigha sirttin qilinghan bir mudaxile supitide teripleydu. (wan diyk) (1998) ning «ideologiyelik kwadrat» modeligha asasen, bu bayan «bashqa»ning (islam) heriketlirini ret qilish (zomigerlik), «biz»ning (xitay doliti/buddist otmush) heriketlirini mueyyenleshturush (maslishish/medeniyet) tur. budda dini yaki bashqa etiqadlarning tarqilishi teximu organik jeryanlar supitide teswirlense, islamning mewjutluqi «qilichning kuchi»ge chushurup qoyulidu.
bu bayan istrategiyisining siyasiy meqsiti :  islam rayongha «mejburiy/zorluq bilen »elip kelingen bolghachqa, bugun xitay dolitining islamni cheklesh yaki ozgertish «xitaychilashturush» uchun yolgha qoyghan mejburlash xarakterlik siyasetliri bir besim hesaplanmaydu, belki tarixiy bir adaletsizlikning «tuzitilishi» yaki «eslige kelturulushi» bolidu dep qanunlashturushtur (bowingdon, 2010).

j. ontologiyelik ishenchsizlik we «yerliklik» dewasi

ijtimaiy tilshunasliq nuqtisidin bu sohbet, islamning sherqiy turkistandiki mewjutluqini «sirtqi» we «zorlanghan» bir hadise dep tamghilap, «kop dinliq qurulma»ni  rayonning tebiiy, tinch we «yerlik» normisi supitide korsetmekte. meqset, islamning sherqiy turkistanliqlar ustidiki ontologiyelik asasini tewritish we «islamdin burunqi» dewrni (bolupmu budda we shamanizm) teximu «yerlik» we «uyghun» bir tallam supitide berpa qilishtur.
(riyan tum) (2014) ning korsetkinidek, uyghur tarixi we muqeddes ana yurt enenisi islam bilen yerlik jughrapiyeni birleshturse; xitay dolet bayani arqiliq bu rishtini uzup, uyghurlarni «musulman» kimlikidin ayriwetip, qedimki xitay medeniyet hawzisining bir parchisi bolghan «etnik az sanliq millet» salahiyitige qamashqa urunmaqta. shunglashqa, «bir yaki ikki din hokumran bolghan…»[4]… ipadisi, bir tarixiy bayqash emes supitide sunulghan emes,belki, islamning sherqiy turkistandiki mutleq belgiliguchilikini ret qilghan bir belgiliguchilik iddiasidur.

3.  bir ulge supitide «xitaychilashqan buddizm»

xitay dolet bayanining, diniy guruppilarni «meqbul» we «gheyriy meqbul» dep ayrishta qollanghan eng kuchluk qoralliridin birini, ijtimaiy tilshunas (robert kuper) (1989) ning «obraz-inawet qurulushi» (Prestige Planning) uqumi bilen chushendurush mumkin. bu istrategiye, melum bir medeniyet sheklining yaki etiqad sistemisining dolet teripidin teshwiq qilinip obrazining yuqiri koturulushi, bashqilirining bolsa bu ghayiwi ulgige mas kelmigenliki sewebidin qanunsiz dep jakarlinish jeryanidur. yu shangpingning sobitidiki eng halqiliq sozlem , buddizmni ornek din qilip teshwiq qilishtur.

a. teleologiyelik (meqsetlik) tarix we «xitaychilishish»ning ulughlinishi

yu shangping, budda dinining ottura tuzlenglikke (xitay ichki qisimliri) tarqilishini we u yerdin sherqiy turkistangha qaytip kelishini maxtap, bu jeryanni «uzluksiz xitaychilishish jeryani»[5] dep teripleydu. bu baride tarix, teleologiyelik (meqsetke yuzlengen) bir ilgirilesh supitide yasap chiqilghan bolup;yu shangpining  bu sozlimige kore,  dinlarning eng axirqi we eng mukemmel haliti, xitay medeniyiti qazinida eritilgen halitidur.
sohbette, «budda dinining sherqiy turkistanda yiltiz tartishini emelge ashurghan» amilning uning teologiyelik chongqurluqi emes, xitay medeniyiti bilen birlishish iqtidari ikenliki tekitlinidu. (yang) (2011) ning korsetkinidek, xitay dolet eneniside dinlar, doletning hoquqigha we kungzi (bugunki sotsiyalist) exlaq qurulmisigha xizmet qilghandila andin qanunluq salahiyetke erishidu. yuning bayani, buddizmni «yerlik» we «maslashqan» bir ulge supitide sunsa, islamni (texi toluq xitaychilashmighan) «yat» we «mesililik»  «uyghunsiz» supitide kodlaydu. bu ehwal, islamning peqet bir etiqad bolush supiti bilenla emes, belki estetik we medeniyet shekli supitidimu inawitining chushurulushidur.

b. «yerlik sharaitqa maslishish»: bir assimilyatsiye metaforisi

sohbette zerdushlarning depne enenilirini ozgertip «yerlik sharaitqa mas » tawutlarni ishlitishi, ijabiy bir maslishish ulgisi supitide sunulidu. xitayche « yerlik sharaitqa maslashturush »[6] turaqliq ibarisi, emeliy bir charidin bekrek, siyasiy  maslishish mejburiyitini ima qilidu. bu yerde «yerlik sharaitlar» jughrapiyelik shertler emes, hokumran bolghan xitay medeniyiti we siyasiy muhitidur.
ijtimaiy tilshunasliq nuqtisidin  yu sunghan bu tawutni maslashturush misali , islamgha qaritilghan «yoshurun yolyoruq» (Implicit Directive) rolini oynaydu. berilgen signal shuki: «zerdushluq qandaq qilip ibadet shekillirini ozgertip hayat qalghan bolsa, islammu ‹ereb uslubidiki› meschitlerdin, halal -haram chushenchisidin yaki roza tutushtin  waz kechip ‹yerlik› (yeni xitayche) bolushi kerek». bu bayan, teologiyelik(ilahi) ozgichilikni «jahilliq» yaki «ashqunluq» dep tamghilisa, assimilyatsiyeni «eqilge muwapiq bir maslishish» dep ramkilaydu (leybold, 2019).

j. nowettiki siyasetlerning tarixiy asasi: «xitaychilashturush»

yu shangpingning sohbiti, bugunki kundiki «islamning xitaychilashturulushi» siyasitining tarixiy qanunluqluq asasini berpa qilishni meqset qilghan. sohbette, buddizmning xitay medeniyiti bilen yughurulushini bir muweppeqiyet hekayisi supitide sunush arqiliq, islamghimu munu uchurni bermekte: qanunluq we inawetlik bir din bolush,  ummet rishtiliridin uzulush we doletning ideologiyelik ramkisigha toluq maslishish arqiliq ishqa ashidu.gussaert we palmer  (2011 ) ning «diniy bazar» nezeriyesige  asasen, xitay doliti bu bayan arqiliq diniy bazarni tengshep; «xitaychilashqan» dinlargha (buddizm/dawizm) righbetlendurush mukapatlirini berse, sirtqi baghlinishi bar dep qarighan dinlargha (islam/xiristiyan) yuqiri kirish tennerxi we besim ishletmekte. shunglashqa, meschit gumbezlirining cheqilip ornigha xitay uslubidiki ogzilerning qilinishi yaki diniy maaripning partiye kontrolluqigha elinishi, yu tilgha alghan «uzluksiz xitaychilishish jeryani» ning qurulmiwi emeliylishishining bir parchisidur.

4. ijtimaiy darwinizm we yoshurun tehdit: «maslash yaki yoqal»

yu shangpingning sherqiy turkistandiki dinlarning tarixiy teqdirini chushendurushte qollanghan retorikisi (qayil qilish seniti), jemiyetshunasliq yaki teologiyelik analizdin bekrek, kuchluk bir «ijtimaiy darwinizm» teshwiqatini eks etturmekte. sohbette tilgha elinghan towendiki munu ibare, doletning dinlargha qaratqan mudaxile xarakterlik pozitsiyesi «tebiiy bir tallinish jeryani» kebi sunulghan istrategiyelik bir bayanidur: «shinjangda tarqilish jeryanida, jemiyetke aktip maslishish jehettiki ichki mexanizmi we iqtidari perqliq bolghanliqi uchun, bezi dinlar tarix sehnisidin chekinip chiqti, beziliri bolsa mewjutluqini saqlap dawamlashturdi».[7]

bu bolumde, ijtimaiy tilshunasliq we siyasiy analiz nuqtisidin towendiki uch  qatlam boyiche tehlil yurguzulidu:  «ijra qilish sozi » supitidiki tehdit, «aktip maslishish» uqumining ideologiyelik yuki we dolet zorawanliqining tebiiyleshturulushi.

a. bir «nutuq-heriket nezeriyesi»  (Speech Act) supitide tarix yasash

tilshunas (j. l. ostin,1962) ning «nutuq- heriket (Speech Act) nezeriyesi»ge asaslanghanda, bezi ibariler peqet weziyetni teswirlepla qalmastin, belki bir heriketni (agahlandurush, tehdit selish, buyruq qilish) emeliyleshturidu. yuning « yerlik sharaitqa we siyasi tuzulmige  maslashmighan bezi dinlarning tarix sehnisidin chekinip chiqqanliqi»[8] heqqidiki bayani, teswiriy bir tarix bayanidek korunsimu, musulman jemiyitige qaritilghan bir «yoshurun tehdit» (Veiled Threat) rolini oynaydu.

gepning orani, ateshpereslik yaki mani dinigha oxshash dinlarning yoqilishini tashqi besimlargha emes, belki bu dinlarning «ichki mexanizmlirining yetersizliki»ge baghlaydu. bu bayan, bugunki islam etiqadigha munu uchurni bermekte: «eger hayat qalimiz desenglar, tarixiy jeryanda shallinip ketkenlerdek bolmanglar.» bu, otmush arqiliq qilinghan bir kelgusi tehdittur; «maslashmighanlarning yoqilishi», doletning bir jazasi supitide emes, tarixning qechip qutulghili bolmaydighan birnormal qanuniyiti supitide sunulidu.

b. «aktip maslishish»   we siyasiy itaet

sohbettiki eng halqiliq uqumlardin biri «aktip maslishish»[9]uqumidur. xitay kommunistik partiyisining (x k p) din chushenchiside «maslishish », dinlarni sotsiyalizmlashturushni  ipadileydighan texnikiliq bir uqumdur. biraq beshigha qoshulghan «aktip / teshebbuskarliq bilen» supiti, dinlardin kutulgen itaetning we sotsiyalistik ozgirishning passip bir qobul qilish terzide  emes, ixtiyariy,teshebbuskar we qizghin bir terzde bolushi shertlikini ima qilidu (potter, 2003).

yuning bayanida dinlarning mewjutluq kuchi, ilahiy bir heqiqet yaki xelqning telpunushi,himaye qilishi bilen emes, belki yerlik sharaitqa  «aktip maslishish» iqtidarigha baghliq qilip chushendurulidu. bundaq bolghanda  « maslishish», teologiyelik bir islahatni emes, siyasiy bir itaetni  bilduridu. (fenggang yang) (2011) ning «qizil, qara we kulreng bazarlar» modeligha kore, dolet dinlarni «qizil bazar»gha (dolet testiqlighan sahe) kirishke mejburlimaqta. yuning bayani, «aktip maslishish»ni emeliyleshturmigen dinlarning peqet qanunsiz (qara bazar) dep jakarlinipla qalmastin, tarixiy bir binormalliq supitide ochurulidighanliqini ima qilidu. shunglashqa «maslishish», mewjutluqni kapaletlenduridighan bir hayat qelish istrategiyisi supitide kodlinidu.

j. dolet mudaxilisining tebiiyleshturulushi:

ijtimaiy darwinizmliq bayan, siyasiy xarakterlik tazilash jeryanini biologiyelik / tedrijiy tereqqiyat xarakterlik bir termin bilen ipadileydu yaki kuchke ige qilidu. eger islamning xitaychilashturulushi netijside  yaki bezi ibadetlirining cheklinishi netijiside dinning shekli ozgerse, bu «dolet besimi» tupeyli emes, dinning « sharaitqa masliship hayatini saqlap qelish » kurishining tebiiy bir netijisi supitide ramkilinidu.

bu retorik, doletning dingha bolghan hokumran kuchini (agency) yoshuridu. dinlar xuddi bir ormanda hayat qelishqa tirishiwatqan janliqlargha oxshitilip, dolet peqet bu «tebiiy» muhitni tertipke seliwatqandek korsitilidu. halbuki , dinlarning «tarix sehnisidin chekinip chiqishi», kopinche doletning besim apparatliri, surgunler we assimilyatsiye siyasetliri bilen emeliylishidighan suniy bir jeryandur. yu shangping, bu siyasiy jeryanni tedrijiy tereqqiyat xarakterlik bir tebiiy shallinishtek korsitip sunush arqiliq, xitayning sherqiy turkistandiki nowettiki siyasetlirining (qayta terbiyelesh, dinni chekle ozgertish, irqiy we medeniyet qirghinchiliqi) mesuliyitini dolettin elip, dinlarning «maslishish iqtidari»gha yuklimekte.

5.  yiltizidin uzush (DISASSOCIATION)   : islamiy emeliyetlerning «shamanizmlashturulushi» we folklorlashturulushi

xitay resmiy bayani we ilmiy tetqiqatliri, uyghularning etiqad dunyasini islam dunyasining omumiy gewdisidin ayriwetish meqsitide «tarixiy kelip chiqish urghusi»ni istrategiyelik  taktika supitide qollanmaqta. bu istrategiyening yadrosi, uyghur islamini uniwersal islam teologiyesidin (tewhid we sunnet) qachurup, uni yerlik, ebj
esh we islamdin burunqi bir orp -adet supitide qayta izahlashtin ibarettur.

sohbette yu shangpingning meqbere  ziyaretliri we mazarlargha tugh baghlash murasimlirini tilgha elishi, bu istrategiyelik taktikining terkiwi qisimdur. buni choridep analizni towendiki qatlamlar bilen chongqurlashturush mumkin:

a. islamning xitaychilishishi

xitayning bu bayani, tasadipiy bir ilmiy bayqashtin bekrek, doletning resmiy siyasiti bolghan «islamning xitaychilishishi» qurulushining bir parchisidur. bu siyaset, diniy paaliyetlerning «sotsiyalistik jemiyet» bilen mas halgha kelturulushini we tashqi menbelik (ereb/ottura sherq) tesirlerdin tazilinishini shert qilidu.

istrategiye: uyghur islamini «ereb islami»din ayrish.

usul: diniy paaliyetlerni teologiyelik menbe we chongqurluqtin  uzup izahlap, ularni «shamanizm» yaki «iptidaiy din»   ning qalduqliri dep tamghilash.

b. mazar ibaditi: tesewwupning ornigha shamanizm belgisi

sohbette tilgha elinghan «meqbere» ziyaretliri, ottura asiya turk-islam eneniside «tesewwup» eqimining, bolupmu neqshibendi enenisining we «pir ustaz medeniyiti»ning bir parchisidur. mazardiki derexlerge tugh baghlash, islamdin burunqi turk etiqadliridin suzulup kelgen bolsimu, esirler ichide «nezirqilish» we «shapaet tilesh» uqumliri bilen islamiyliship ketken bir paaliyettur. halbuki xitay etnologliri we dolet ideologliri, buni izahlashta  qesten halda islami terminologiyeni ret qilidu.

• xitay ilmiy bayani: yu shangping we uninggha oxshash akademiklar, bu murasimlarni «xurapat» yaki biwasite shamanizm qalduqi dep ataydu.
• meqset: eger bir paaliyet «shamanizm» bolsa, u halda «islamiy» emestur.  islamiy bolmighan paaliyet uyghurlarni «ummet» ke baghliyalmaydu dep«xitayning etnik az sanliq millet folklori»dep tamghilash meqsitige yetkili bolidu .

j. muzeylashturush: «maddiy bolmighan medeniyet mirasi»

«yiltizidin uzush» istrategiyisining keyinki qedimi, etiqadni janliq bir dindin, sayahet obyektigha aylandurushtur. tekistte tilgha elinghan murasimlar, etiqad sistemisidin chiqirilip «maddiy bolmighan medeniyet mirasi» tizimlikige kirguzulmekte.

• zitliq: bir mazargha berip dua qilish «diniy ashqunluq»  alamiti dep sanalsa; oxshash mazarni bir «medeniyet sayahiti» nishani supitide ziyaret qilish we bu murasimni bir tiyatir oyunidek korush teshwiq qilinidu.
• netije: etiqadning ichi boshitilidu. «shamanizmlashturush» tamghisi qoyulghan  bu diniy paaliyetler, din sahesidin chiqirilip, ziyansiz «etnik enene/folklor» sahesige ittirilidu.

d. siyasiy nishan: pan-islamizmgha qarshi «yerlik medeniyet»

xitayning 2019-yili elan qilghan «shinjangdiki tarixiy mesililerge ait aq tashliq kitab»ta eniq korsitilginidek, islamning uyghurlargha «mejburiy tengilghanliqi» we ularning «oz» medeniyitining islam emesliki iddiasi tekitlinidu.   bu dairide shamanizm urghusi arqiliq towendikilerge ima qilinidu:

1. uyghurlarning «heqiqiy» yiltizi islamdin burunqi enenilerdur (shamanizm, buddizm qatarliqlar).
2. islam keyin kelgen «yat» bir amildur.
3. shunglashqa, bugunki kundiki islamiy oyghinish «tarixiy yiltizlargha xiyanet», shamanistik elementlarni qoghdash bolsa «oz medeniyitige sadiqliq»tur.

yu shangpingning analizi, biterep bir antropologiyelik kozitish emes. meqbere ziyaretlirini we nezir-chiraqlarni tesewwupiy (islamiy) mezmundin uzup «shamanizm» dep teriplesh, uyghur kimlikini «islam dunyasi» bilen ortaqliqidin qachurup, xitay millet-dolet qurulmisi ichide  sirliq we siyasettin xaliy qilinghan bir «etnik reng» halitige kelturush (Disassociation) tirishchanliqidur.

xulase

bu maqalide, xitay axbarat agentliqi (CNS) teripidin elan qilinghan we yu shangping bilen otkuzulgen sohbet arqiliq, xitay xelq jumhuriyitining sherqiy turkistandiki tarix yasishini we din siyasetlirini meshru halgha kelturidighan sozlem istrategiyeliri ijtimaiy tilshunasliq we tenqidiy sozlem analiz mitodliri bilen tehlil qilindi. analiz netijiliri, resmiy bayanning tarixiy realliqni obyektip bir shekilde ekis etturmestin, eksiche doletning nowettiki siyasiy nishanliri yonilishide qayta qurup chiqqanliqini otturigha qoymaqta.

birinchidin, tetqiqatta bayqalghan «tarixni qayta ramkilash» we «adettikileshturush» istrategiyeliri, islamning sherqiy turkistandiki ming yilliq hokumran medeniyet qurghuchiliq rolini suslashturushni meqset qilidu. «kop din bille mewjut bolup turush» bayani, kop xilliqni qollaydighan demokratik bir pozitsiye emes, islamni tarixiy bir «tallam» derijisige chushurup kichiklitidighan taktikidur. yu shangpingning tot basquchluq tarix qurulmisi, islamni «sirtqi» we «mejburiy tengilghan» bir amil dep kodlisa, buddizm we shamanizmni «yerlik» we «maslashqan» ornekler supitide sunmaqta.

ikkinchidin, tekistte tilgha elinghan «ijtimaiy darwinizmliq» qarash, dinlarning hayat qelishini teologiyelik toghriliqqa emes, siyasiy hakimiyetke we xitay medeniyitige «aktip maslishish» iqtidarigha baghlaydu. bu bayan, «maslashmighanlarning yoqilishi»ni ezeliy bir qanuniyettek sunush arqiliq, bugunki kundiki «islamning xitaychilashturulushi»  siyasetlirige we dolet mudaxilisige qanunluqluq asas teyyarlash bilen bir waqitta bir tehditni (veiled threat) ima qilidu.

uchinchi we eng diqqet tartidighan bayqash, «yiltizidin uzush»» (Disassociation) we «shamanizmlashturush» istrategiyisidur. uyghurlarning kundilik diniy ibadetlirining (meqbere ziyaretliri, tugh baghlash) islamiy / tesewwupiy mezmundin uzulup «shamanizm qalduqi» yaki «folklorluq element» dep tamghilinishi, etiqadning ichini boshitish urunushidur. bu istrategiye bilen din; birleshturguchi, kuchlendurguchi we seperwer qilghuchi «ummet» engidin ayriwetilip; ziyansiz, sayahet xarakterlik we dolet kontrolluqidiki «maddiy bolmighan medeniyet mirasi» kategoriyisige qamalmaqta.

yighip eytqanda bu maqale shuni korsitip beriduki; yu shangpingning bayani, sherqiy turkistanliqlarni peqetlajughrapiye jehettinla emes, zehniy we etiqadiy dunyasidimu «islam dunyasi»din uzup,bir jungxua milliti bir xillashqan qurulmisi ichige singdurushni nishan qilghan bir «tarix qurulushi» (tarix qurup chiqish) turidur. otmushning «kop dinliq» qilip oydurup chiqilishi, kelgusining «xitaychilashqan»  jemiyitini berpa qilish uchun tayanch yaritish taktikisidur.

menbeler:

• Blommaert, J. (2005). Discourse: A Critical Introduction. Cambridge University Press.
• Bovingdon, G. (2010). The Uyghurs: Strangers in Their Own Land. Columbia University Press.
• Chinese Islamic Association. (2018). Outline of the Five-Year Plan on Persisting in the Sinicization of Islam (2018–2022). Beijing.
• Cooper, R. L. (1989). Language Planning and Social Change. Cambridge University Press.
• Fairclough, N. (2013). Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language. Routledge.
• Gladney, D. C. (2004). Dislocating China: Muslims, Minorities, and Other Subaltern Subjects. University of Chicago Press.
• Goossaert, V., & Palmer, D. A. (2011). The Religious Question in Modern China. University of Chicago Press.
• Grose, T. A. (2021). Negotiating Inseparability in China: The Xinjiang Class and the Dynamics of Uyghur Identity. Hong Kong University Press.
• Harris, R. (2020). Soundscapes of Uyghur Islam. Indiana University Press.
• Hobsbawm, E., & Ranger, T. (Eds.). (1983). The Invention of Tradition. Cambridge University Press.
• Irvine, J. T., & Gal, S. (2000). Language Ideology and Linguistic Differentiation. In P. V. Kroskrity (Ed.), Regimes of Language (pp. 35–84). School of American Research Press.
• Leibold, J. (2019). Planting the Seed: Ethnic Policy in Xi Jinping’s New Era. China Brief, 19(22). Jamestown Foundation.
• Millward, J. A. (2007). Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. Columbia University Press.
• Shi, Y. (2025, 4 Aralık). Dōngxī wèn | Yú Shàngpíng: Xīnjiāng héyǐ xíngchéng duō zōngjiào bìngcún géjú? [Doğu-Batı Sorusu | Yu Shangping: Xinjiang’da çok dinli bir arada yaşama modeli nasıl oluştu?]. China News Service. 新疆何以形成多宗教并存格局？, https://m.chinanews.com/wap/detail/zw/dxw/2025/12-04/10526998.shtml, 7 Aralık 2025.
• The State Council Information Office of the People’s Republic of China. (2019). Historical Matters Concerning Xinjiang. Beijing: Foreign Languages Press.
• Thum, R. (2014). The Sacred Routes of Uyghur History. Harvard University Press.
• Van Dijk, T. A. (1998). Ideology: A Multidisciplinary Approach. Sage.
• Wodak, R. (2001). The Discourse-Historical Approach. In R. Wodak & M. Meyer (Eds.), Methods of Critical Discourse Analysis. Sage.
• Yang, F. (2011). Religion in China: Survival and Revival under Communist Rule. Oxford University Press.

[1] 新疆何以形成多宗教并存格局？, https://m.chinanews.com/wap/detail/zw/dxw/2025/12-04/10526998.shtml, 7 Aralık 2025.

[2] 一教或两教为主、多教并存

[3]  (统治者大力推行伊斯兰教，强制佛教徒… 改信伊斯兰教)

[4] 一教或两教为主

[5] 不断走向中国化的过程

[6] 因地制宜

[7] 各宗教在新疆传播过程中，由于主动适应社会的内在机制和能力不同，有的退出了历史舞台，有的生存延续了下来。

[8] 有的退出了历史舞台

[9] 主动适应