bilal ezizi | istanbul | 2025-yili 17-dekabir

bugun charshenbe (17-dekabir) turkiyening istanbul shehiridiki «sabahettin zaim» uniwersitetida tarixiy shexs, kureshchi rehber muhemmed imin bughra wapatining 60-yilliqigha beghishlanghan yuqiri sewiyelik xelqaraliq muhakime yighini otkuzuldi. bu ilmiy yighingha koplighan akademiklar we tetqiqatchilar jem bolup, sherqiy turkistanning bu ataqliq rehbirining hayat musapisi we uning xitayning sherqiy turkistanni besiwelishigha qarshi kureshtiki bashlamchiliq roli heqqide chongqur tetqiqat maqalilirini sundi. ular bughraning qaldurup ketken miraslirining yengi ewladlar uchun wetenni soyush we qanuniy hoquqni qoghdashta yenila bir mayak ikenlikini tekitlidi.

yighinning doktor harun tunjer riyasetchilik qilghan birinchi qismi sherqiy turkistanning merkizidiki emeliy kuresh yillirigha beghishlandi. hamit kokturk ependi muhemmed imin bughra rehberlik qilghan xoten inqilabining tepsilatlirini otturigha qoydi; doktor alwayshi dolet azadliq herikitidiki tup burulushlarni tehlil qildi. doktor haji qutluq yaponiye arxipliridin bayqalghan rehberning heriketlirige ait muhim herbiy uchurlarni sunup, tarixiy bir bayqashni ashkarilidi. doktor esed sulayman bughraning wetinidiki eng axirqi besh yili heqqide toxtaldi. tetqiqatchi sabina masharowa sowet ittipaqining sherqiy turkistan mesilisige tutqan siyasiti we bu rehber bilen bolghan munasiwitini tehlil qilish bilen birinchi qisimni axirlashturdi.

doktor abdurehim dolet riyasetchilik qilghan ikkinchi qisimda bughraning chet eldiki kureshliri munazire qilindi. tetqiqatchi tekin tunjar dewa uchun qilinghan mejburiy hijretning pelsepesini chushendurdi; pirofessor erkin emet we tetqiqatchi muhemmed imin uyghur bughra dunya miqyasida elip barghan resmiy we xelqchil diplomatiyening olchemlirini bayan qildi. yighinda yene ayallarning muhim roli untulmidi; yazghuchi abdushkur qumtur rehberning repiqisi amine bughra xanimning tirishchanliqlirini tilgha aldi. doktor nebijan tursun bughra teripidin kimlik ispati supitide yezilghan «sherqiy turkistan tarixi» kitabining zor tarixiy qimmitini sozlesh bilen bu qisimni tamamlidi.

tetqiqatchi eli demirel riyasetchilik qilghan uchinchi qisimda bughraning pikir qurulmisidiki ideologiyelik we zamaniwiliq asasliri munazire qilindi. muyesser emin haji xanim we tetqiqatchi ibrahim qeshqeri milliy heriketning pikriy asaslirini chushendurdi. tetqiqatchi elif altun we hemiye ozer bughraning eserliride we u 1949-yili qurghan «hurriyet» gezitide ipadilengen weten, musteqilliq we milliy tuyghu uqumlirini tehlil qildi. tetqiqatchi yusup ulusoy uning dangliq «weten qayghusi» namliq kitabini tonushturdi. tetqiqatchi abdullah trabzon riyasetchilik qilghan yekunlesh qismida bolsa, bughraning meniwi mirasliri korsitildi; doktor tesnim herb bughraning eserlirining uyghur dewasini ereb dunyasigha tonushturushtiki rolini tekitlidi. pirofessor ehmed elshazili we doktor ehmed jamal turklerning medeniyet roli we alimlarning bu dewagha qoshqan tohpilirini munazire qildi.

akademik sahening sirtida, rehber muhemmed imin bughraning hayati ewladlarning xususiy xatirisige oyulghan bolup, uningdin keyinki bir ewlad uning baturluq hekayiliri bilen chong bolghan, bularning ichide mezkur xewerning yazghuchisimu bar. men on yash waqtimda rehberning singlisi meryemxanning oghli, shehit abdulehed mexdumda shagirt bolush sheripige erishken idim. meryemxan apimiz kichik waqtimizda bizge akisining xitay tajawuzchilirigha qarshi kuresh hekayilirini sozlep beretti. bughra bir qarshiliq korsitish mektipi idi; u musapisini ilim-meripet bilen bashlighan, andin qoralliq kuresh korsitip, ikki akisini shehit bergen. sherqiy turkistan islam jumhuriyiti yimirilgendin keyin afghanistan we hindistanda duch kelgen musapirchiliq we turme azablirigha qarimay teslim bolmighan. belki wetinige qaytip siyasiy kureshni dawamlashturghan, parlamentta we ozining «qelem kurishi» qatarliq eserliri bilen oz xelqining hoquqini qoghdighan.

tarix shuni xatirileyduki, bughra sherqiy turkistanning jasaretlik awazi idi, xuddi bugunki kunde pelestinlik kureshchilerning tajawuzchilargha qarshi turuwatqinidek, umu hayatining axirighiche chet elde kuresh qildi. u «rabite elalem elislami» (islam dunyasi birliki) ning qurulushidiki muhim tuwruklerning biri idi hemde misir, seudi erebistan we turkiyede oz wetinining dewasini xelqaralashturush uchun zor kuch chiqardi. muhemmed imin bughra 1965-yili 14-iyun enqerede wapat boldi. u oz xelqining heq-hoquqining mengguluk shahiti supitide salmaqliq eser «sherqiy turkistan tarixi»ni qaldurup ketti. uning nami erkinlik izdiguchiler uchun bir mayak bolup qalidu. allah uninggha rehmet qilsun, gunahlirini meghpiret qilip, shehitlar we salihlar bilen bille qilsun.