uyghur herikiti teshkilati (CFU) yeqinqi zaman uyghur tarixidiki eng muhim oqughuchilar namayishlirining biri we uyghurlarning xitay kommunistik partiyesi (xitay) ning zulumigha qarshi kurishidiki halqiliq peyt hesablinidighan 1985-yilidiki urumchi oqughuchilar herikitining 40 yilliqini xatirilidi. uyghur herikitining metbuat bayanatigha asaslanghanda, bu heriket sherq lageridiki kommunizmgha qarshi elip berilghan tunji qetimliq shundaq namayish bolup hesablinidu.
xitay zulumigha qarshi 1985-yilidiki namayish
1985-yili 12-dekabir, yette aliy mektep we instituttin kelgen texminen 20 ming uyghur oqughuchi kemsitish xarakterlik siyasetlerge qarshi turush uchun urumchi kochilirigha chiqti. bu siyasetler maarip we xizmet pursitidiki tengsizlik, mejburiy tughut cheklesh, lopnurdiki apet xarakterlik atmosfera yadro siniqi we xitayning bashqa jayliridiki jinayetchilerning uyghur rayonigha yotkilishi qatarliqlarni oz ichige alatti. uyghur herikiti teshkilatining qurghuchisi we ijraiye mudiri roshen abbas bu namayishlarni pilanlash we teshkilleshke qatnashqan bolup, u uyghur jemiyitining adaliti we ghururi uchun bixeterlikini xeterge tewekkul qilghan oqughuchilargha hormet bildurdi.
lopnurdiki apet xarakterlik yadro siniqi
1964-yilidin 1996-yilighiche, xitay uyghur rayoni (sherqiy turkistan) diki lopnurda jemiy 45 qetim yadro qoralliri siniqi elip berip, 100 ming kiwadrat kilometirgha yeqin cholni dunyadiki eng chong yadro siniqi meydanigha aylandurdi. dairiler bu rayonni «payxan we ahalisiz, turaqliq ahalisi yoq» dep dewa qilghan bolsimu, emeliyette uyghur charwichiliri we dehqanlirining esirler boyi shu tupraqta yashap kelgenlikidek pakitni nezerdin saqit qildi. yadro siniqi tupraq we su menbelirini bulghap, eghir saghlamliq mesililirini we uyghur mehellilirige uzun muddetlik ziyanlarni kelturup chiqardi.
gerche xitay emeldarliri oqughuchilar wekilliri bilen korushushke qoshulghan bolsimu, keyinche heriket rehberlirini soraq qildi we jazalidi. roshen abbas xanimmu 1988-yili shinjang uniwersitetidin oqush putturgendin keyin, ozining «tiz pukmes bir uyghurning erkinlik kurishi» namliq kitabida tepsiliy bayan qilghinidek, bu heriketke qatnashqanliqi sewebidin teqibke uchridi. uyghur herikitining metbuat bayanatida deyilishiche, basturushlargha qarimay, bu namayishlar putun sherqiy turkistan boyiche teximu kop oqughuchilarning seperwerlikige ilham bergen we demokratik yashlar herikitining shekillinishige hesse qoshqan.
«tek esleshning ozi yeterlik emes»: heriketke chaqiriq
«qiriq yil ilgiri, men ghurur we barawer hoquq telep qilish uchun sawaqdashlirim bilen birge urumchide tik turdum. bizning shu waqittiki sadayimiz xitay kompartiyesining 35 yilliq mustemlikisidin keyin, sherqiy turkistan tarixidiki tunji demokratik heriketning bashlinishi idi,» dedi uyghur herikitining ijraiye mudiri roshen abbas. u sozini dawamlashturup: «bugunki kunde, aridin qiriq yil otkendin keyin, xelqimiz keng kolemlik aktip irqiy qirghinchiliqni bashtin kechurmekte. 1985-yilidiki oqughuchilar herikitide namayan bolghan jasaret we shan-sherep dunyagha ozining dawamlishiwatqan mesuliyitini eslitidu. tek esleshning ozi yeterlik emes; jawabkarliqni surushturush we emeliy heriket zorur» degenlerni qeyt qildi.
weziyetning irqiy qirghinchiliqqa aylinishi
aridin qiriq yil otkendin keyin, sherqiy turkistandiki weziyet eghir derijide yamanlashti. bir musteqil sot kollegiyesi, birleshken doletler teshkilati we amerika qoshma ishtatlirini oz ichige alghan bir qanche dolet xitayning qilmishlirini irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet dep etirap qildi, shundaqla dawamlishiwatqan depsendichiliklerning delil-ispatliri topliniwatidu. dairiler uyghurlargha jemiy 4.4 milyon yildin artuq qamaq jazasi berdi we 2023-yilining bir yilidila 3.2 milyon qetim mejburiy emgek yotkeshni ijra qildi.
nurghunlighan uyghur kentlirining nami ozgertildi we tetqiqatchilarning molcheriche, 2017-yilidin buyan 16 mingdin artuq meschit weyran qilinghan yaki buzghunchiliqqa uchrighan. uyghurlar eng zich olturaqlashqan bezi rayonlarda uyghurlarning tughulush nisbiti nol pirsentke chushup qalghan bolup, bu irqiy qirghinchiliq qilmishi hesablinidu. xitay hokumiti «uyghur ayalliri emdi balilarni dunyagha kelturidighan mashina emes» dep jakarlash arqiliq bu teshebbuslirini tebriklidi. uyghur herikitining bayanatigha asaslanghanda, beyjing uyghurlarni nishan qilghan insaniyetke qarshi jinayet we irqiy qirghinchiliqni dawamlashturuwatqan peytte, bu qilmishlar 1985-yili oqughuchilar qarshi turghan, hazir teximu keng kolemde yolgha qoyuluwatqan oxshash siyasetlerni eks etturidu. (ANI)
