turkistan taymiz / 20-dekabir/ istanbul: xitay hokumitining sherqiy turkistandiki irqiy qirghinchiliq we kishilik hoquq depsendichiliklirini yoshurush uchun qollanghan wasitiliri chegra halqip, yawropadiki aliy mektepler we tetqiqat orunlirighiche yetip bardi. 19-dekabir germaniye metbuatlirida elan qilinghan bir doklat, xitayning yawropadiki uyghurshunas alimlarning awazini ochurush uchun qandaq rezil wasitilerni qolliniwatqanliqini ashkarilidi.
germaniyening wyurzburg uniwersitetidin pirofessor bern alperman (Björn Alpermann), belgiye erkin uniwersitetidin pirofessor wanessa firangwil (Vanessa Frangville) we chex jumhuriyiti olomuts uniwersitetidin tetqiqatchi rune stenberg (Rune Steenberg) qatarliq uch neper yawropaliq nopuzluq alim 2025-yili 19-dekabir germaniyening «Tagesspiegel» (tagesspiyel) tor betide germanche «Wie China versucht, Wissenschaftler zum Schweigen zu bringen» (xitay alimlarni qandaq qilip sukut qilishqa mejburlawatidu?) degen temida doklat elan qilip, xitay bixeterlik organlirining sherqiy turkistan we uyghurlar heqqidiki tetqiqatlargha tosqunluq qilish uchun qollanghan jasusluq, tor hujumi we chegra cheklimisi qatarliq taktikilirini tepsiliy pash qildi.
yawropa dersxaniliridiki jasusluq kulenggisi
maqale aptorlirining bildurushiche, ular yawropa ittipaqi teripidin meblegh selinghan we yeqinda axirlashqan «sherqiy turkistanni yiraqtin tekshurush» (Remote Ethnography of XUAR) namliq uch yilliq tetqiqat turi jeryanida, xitayning biwasite we wasitilik parakendichilikige duch kelgen. doklatta qeyt qilinishiche, xitay dairiliri yawropadiki aliy mekteplerning dersxanilirighiche qolini sozghan.
bir xitay oqughuchining eytip berishiche, u wetinige tetilge qaytqan mezgilde xitay dolet xewpsizliki xadimliri teripidin «sohbet»ke chaqirilghan we yawropadiki uniwersitetta otuluwatqan sherqiy turkistan we uyghurlargha ait derslerni yoshurun awazgha elip teminlesh telep qilinghan. gerche bu oqughuchi jasusluq qilishni ret qilip, ehwalni oqutquchilirigha melum qilghan bolsimu, alimlar buning yekke misal emeslikidin, belki bezi ilmiy muhakime yighinlirining xitay jasusliri teripidin singip kirilgenlikidin gumanlanmaqta.
kimlik oghrilash we tor hujumliri
tetqiqat guruppisining paaliyetliri kopiyip, tor bet we radiyo pirogrammiliri arqiliq tetqiqat netijilirini elan qilishigha egiship, xitayning parakendichiliki teximu kucheygen. 2025-yili 4-aydin bashlap, chex, belgiye we germaniyediki tetqiqatchilar uda nechche ay dawamlashqan tor hujumigha (Phishing mails) uchrighan. bu hujumlar alimlarning reqemlik uskunilirini kontrol qiliwelishni meqset qilghan.
buningdin bashqa, ozini «singapurdiki meslihet berish shirkiti» dep atiwalghan atalmish Jurnalistlar we saxta xelqaraliq teshkilatlar tetqiqatchilar bilen alaqiliship, ularning ottura asiyagha qilghan ziyaretlirining tepsilati we mejburiy emgekke ait qolgha kelturgen delil-ispatlirini aldap eliwelishqa urunghan. bixeterlik mutexessislirining tekshurushi netijiside, bu urunushlarning arqisida xitay istixbaratining barliqigha dair kuchluk gumanlar otturigha chiqqan.
ottura asiya we chegra tosalghuliri
doklattiki eng diqqet qilishqa erziydighan nuqtilardin biri, xitayning ottura asiya doletlirige bolghan besimidur. xitay terep «shinjang normal haletke qaytti, hemme adem kelip korse bolidu» dep teshwiq qiliwatqan bolsimu, emeliyette yerlik tilni bilidighan, weziyettin xewerdar mutexessislerning kirishini qattiq cheklimekte.
bir yawropaliq tetqiqatchi qirghizistangha kirmekchi bolghanda chegrada tosuwelinip, saetlep soraq qilinghandin keyin sewebsiz qayturuwetilgen. yene bir misalda, kop yillardin buyan lager shahitliri bilen sohbetliship kelgen bir tetqiqatchining 2025-yilining bahar aylirida qazaqistangha kirishi ret qilinghan. alimlarning qarishiche, xitay peqet ozining «saxta korunushi» ge ishinidighan sadda sayahetchilernila qarshi alidu, emma heqiqetni qezip chiqalaydighan tetqiqatchilardin qorqidu.
shuning bilen birge, qazaqistandiki kishilik hoquq teshkilati «atayurt» (Atajurt) yeqindin buyan qazaqistan dairilirining qattiq besimigha we tutqun qilish heriketlirige duch kelgen bolup, xitayning qolining yawropaghiche, hetta amerikaghiche sozulghanliqi tekitlengen. maqalide yene engliyediki sheffild hallam uniwersitetining pirofessori lawra merfi (Laura Murphy) ning tetqiqatigha xitayning qandaq besim qilghanliqimu tilgha elinghan.
«yengi normalliq»ni qobul qilmasliq kerek
alimlar doklatning axirida mundaq dep agahlandurdi: «sherqiy turkistandiki uyghur we qazaqlar duch keliwatqan eghir tehditke selishturghanda, biz duch kelgen ishlar kichik ish bolushi mumkin. emma akademik erkinlikke qilinghan bu hujumlar demokratiye uchun xeterlik. xitayning tetqiqatchilarning awazini besiqturush urunushliri ‹yengi normalliq›qa aylinip qalmasliqi kerek.»
bu doklat xelqara jemiyetning xitayning chegra halqighan basturushlirigha qarshi teximu hoshyar bolushi we ilmiy erkinlikni qoghdash uchun hemkarlishishi kereklikini yene bir qetim eskertti.
