taha qilinch
2025-yili 20-dekabir, shenbe
her bir medeniyet ozige xas insan tipini yetishturup chiqidu. bu nuqtidin eytqanda, islamningmu ozige xas bir insan ulgisi we modeli bar. bolupmu tarixta iz qaldurghan we keyinkilerge yol echip bergen musulmanlargha nezer salsingiz, ularda bezi ortaq alahidiliklerning mewjutluqini korisiz. tirishchanliq, sewr-taqet, bashqilargha nep yetkuzush we ghayiwilik qatarliq asasliq peziletlerdin bashqa, ular zorur tepilghanda ilim bilen jihadni, qelem bilen qilichni teng tutup mangalaydighan shexslerdur. «islam insani» — kamil we yetilgen, weqe-hadisilerning yuzlinishige qarap oz musapisini belgiliyeleydighan, her qandaq ehwal we sharaitta yolidin qaytmay kurishini dawamlashturidighan, iradisi mehkem insan tipidur.
yeqinqi zaman tariximizda, islam dunyasining her bir bulung-puchqaqlirida bundaq shexslerni uchritish mumkin. emma men bolupmu kirizis we toqunush rayonliridin koturulgen sadalargha bekrek diqqet qilimen. chunki ular otturigha qoyghan ulge, zaman halqighan bir sewr we tirkishish dastanidur. «mesilen kim?» deyilse, xiyalimgha kelidighan tunji misallardin biri —— muhemmed emin bughra (1901-1965).
muhemmed emin bughra sherqiy turkistanning xoten shehiride, tegi-tekti semerqentke depne qilinghan meshhur tesewwup peshwasi ghoja ubeydullah ehrar (1490-yili wapat bolghan) gha tutishidighan dangliq bir ailining oghli bolup dunyagha kelgen. dadisidin kichik waqtidila ayrilip qalghan bughra, taghisining hamiyliqida mukemmel islamiy terbiye alghan. u yashliq yilliridin tartipla xitay mustebitliki astidiki sherqiy turkistanning weziyitini barliq realliqi bilen hes qilip yetkenidi. 1931-yili bashlighan alte ayliq yurt kezish jeryanida sherqiy turkistanning barliq sheherlirini ziyaret qildi, xelqning ehwalini kozetti; ghuljida alim we siyasetchi sabit damollam (1883-1941) bilen uzun meslihetleshti. bughra we damollam xitaygha qarshi emeliy kuresh elip berish kerekliki toghrisida birdeklikke keldi. bughra 1932-yili qurghan «milliy inqilabiy teshkilat»ning yetekchilikide qaraqash nahiyeside bashlanghan tunji qozghilanglar qisqa waqit ichide putun xotenge kengeydi. bir ay ichide (1933-yili aprel) «xoten islam hokumiti» quruldi.
1949-yili sherqiy turkistandin mengguluk ayrilishqa mejbur bolghangha qeder nahayiti jiddiy we heriketchan hayat kechurgen muhemmed emin bughra, 1934-yildin 1943-yilghiche bolghan ariliqni hindistan we afghanistanda surgunde otkuzdi. uning kabuldiki musapirliq yillirida tamamlighan «sherqiy turkistan tarixi» namliq esiri, bugunmu texiche ornini hechkim basalmighan shahane eser we muhim paydilinish menbesidur.
hijrettin keyin, 1951-yili enqerege orunlashqan we ednan menderes hokumiti bilen elip barghan sohbetler netijiside 1850 neper sherqiy turkistanliq musapirnimu turkiyege yerleshturgen muhemmed emin bughraning, emdilikte dunya miqyasida yengi bir burchi bar idi: dehlidin qahiregiche, lahurdin quddusqiche, mekkidin rawalpindighiche bolghan islam dunyasining her qaysi munberliride sherqiy turkistan dewasigha diplomatik sahede wekillik qilish. bu jeryan shunchilik netijilik boldiki, bugunki kunde ereb dunyasining her qandaq yeride muhemmed emin bughrani tonuydighan, uning kurishige shahit bolghan kishilerni tepish tes emes.
64 yilliq kureshchan we beriketlik bir omur surgen muhemmed emin bughra, 1965-yili 14-iyun kuni, ozi soyidighan we her dem seghinidighan wetinidin yiraqlarda — enqerede wapat boldi. uning jebeji esri qebristanliqidiki qebrisi, bir islam insanining kuresh iradisining simwoli supitide bugun ziyaretchilirini kutmekte.
muhemmed emin bughrani eslep otushumning sewebi, otken charshenbe kuni (17-dekabir) istanbul sabahattin zaim uniwersiteti yipek yoli tetqiqat institutining sahibxaniliqida; farabi maarip we medeniyet jemiyiti, bughra akademiyesi, sherqiy turkistan olimalar birliki, reqemlik xatire (Dijital Hafıza) jemiyiti we teklimakan neshriyatining hemkarliqida otkuzulgen «wapatining 60 yilliqi munasiwiti bilen xelqaraliq muhemmed emin bughra ilmiy muhakime yighini» dur. uniwersitetning halqali (Halkalı) mektep rayonidiki abdullah tiwnikli zalida otkuzulgen yighinning bolupmu diqqetni tartidighan ikki teripi bar idi: yash akademiklar we tetqiqatchilarning sani nahayiti kop bolup, maqaliler turkche, erebche, inglizche we uyghurche bolup tot xil tilda sunuldi. muhemmed emin bughra, turkiyening ilim saheside tunji qetim bundaq kolemdiki bir pirogramma bilen xatirilendi we eslendi.
bu muhakime yighinigha menmu teklip qilinghanidim, emma shu kuni istanbulning oxshimighan jaylirida yene sherqiy turkistan temisida uch ayrim leksiyem bar idi. shunga uyghur dostlirimiz bilen ozara bir xil ish teqsimati qiliwalduq: ular uniwersitetta, men mekteplerde oxshash bir waqitta, oxshash bir dewani sozleshtuq.
mushu munasiwet bilen, «islam insani» muhemmed emin bughraning eziz rohi shad, maqami jennette bolsun.
maqale menbesi: https://www.yenisafak.com/yazarlar/taha-kilinc/bir-islam-insani-4780131
