bugun, 18-dekabir «xelqaraliq kochmenler kuni»ning rohigha we tarixiy chongqurluqigha uyghur halda, enqerede turkiyening kelgusi on yilliq kochmenlik istrategiyesi we qerindashliq hoquqini belgileydighan tarixiy bir bashliqlar yighini otkuzuldi. turkiye ichki ishlar ministirliqi we «kochmenlik we diaspora weqfi»ning hemkarliqida uyushturulghan «kochmenlik, diyaspora we diplomatiye bashliqlar yighini»gha, sherqiy turkistan diyasporasigha wakaleten teklip bilen qatniship, hel qilish muhakimichiliri munbiridin orun aldim.
yighingha ichki ishlar ministirliqi muawin ministiri hormetlik bulent turan ,aile we ijtimaiy mulazimet ministirliqi muawin ministiri hormetlik leman yenigun, kochmenlik we diyaspora weqfi reisi hormetlik rejep seyyar hemde doletning yuqiri derijilik istrategiye mutexessisliri qatnashti.
bu yuqiri derijilik munberde, uyghur qerindashlirimizni «panahlanghuchi» degendek passip salahiyettin chiqirip, turkiyening kelgusidiki asasliq «aktip obyekti»ge aylandurush tesewwurini oz ichige alghan 6 maddiliq istrategiyelik islahat doklatimni sundum.
doletning hel qilish kuntertipige kirgen mezkur hayatiy ehmiyetke ige tekliplirimning tepsilati towendikiche:
1 - uyghurlarning wetendashliqtiki «hojjet qeynchiliqi»: qerindishimizni jallatning ishikige zorlimasliq
mesile we diyagnoz:
hazirqi biyurokratik tertip, wetendashliq yaki uzun muddetlik iqamet iltimasi qilghan qerindashlirimizdin xitay dairiliridin elinidighan «jinayi ishlar xatirisi», «tughulghanliq ispati» yaki «nikah hojjiti» qatarliq erishish mumkin bolmighan hojjetlerni telep qilmaqta.
realliq we xewp:
sherqiy turkistanliq bir qerindishimiz uchun xitay konsulxanisigha qedem besish, emeliyette «ozining olum buyruqigha imza qoyush» we sherqiy turkistanda tutqun qilinghan aile ezalirini biwasite otqa ittirish demektur. xitay doliti bu hojjetlerni ya jasusliq qilish bedilige bir tehdit qorali supitide ishletmekte, yaki qerindashlirimizgha asassiz «terror gumandari» dep qalpaq kiydurup, xelqaraliq bir qapqangha chushurmekte.
hel qilish charisi:
hoquqning eng asasliq we uniwersal prinsipliridin biri bolghan «imkansiz nersini telep qilishqa bolmaydu» degen belgilime derhal ijra qilinishi kerek. dolitimiz oz qerindishini jallatning ishikini chekishke mejburlimastin, ularning turkiyediki pakiz otmushini, jemiyettiki inawetlik kishilerning kapalitini we ishenchlik diaspora organlirining qanuniy guwahliqini (birleshme guwahliq) larni hojjet ornida qobul qilishi, «resmiy hojjettin kechurum qilish»ni qanuniy salahiyet supitide jiddiy belgilishi kerek.
2 - uyghurlarning tonglitilghan wetendashliq iltimasliri: eniqsizliq we meyuslikke xatime berish
mesile we diyagnoz:
turkiyede 5 yildin 8 yilghiche «tekshuruluwatidu» yaki «toluqlanmighan hjqqet bar» degen sewebler bilen ishkapta topa besip turghan minglighan wetendashliq iltimasliri mewjut.
realliq we xewp:
bu qanuniy eniqsizliq qerindashlirimizni iqtisadiy we ijtimaiy hayatta eghir awarichiliqqa duchar qilmaqta, ular ne qanuniy igilik tikliyelmey, ne balilirining kelgusi uchun uzun muddetlik pilan tuzelmeywatmaqta. bu ehwal diyasporada doltimizge qarita sukut ichidiki bir azab, kelgusige nisbeten umidsizlik we tewelik kirizisi yaratmaqta.
hel qilish charisi:
hechqandaq jinayetke chetilmighan, jemiyetke maslishish jeryanini muweppeqiyetlik tamamlighan barliq qerindashlirimizning tonglitilghan hojjetliri uchun bir qetimliq «aq sehipe echish» ni yolgha qoyush kerek. ichki ishlar ministirliqining «istisnaiy wetendashliq» berish hoquqi dairiside, bu hojjetler uchun tez suretlik «kollektip testiqlash kuntertipi» elan qilinishi; qerindashliq hoquqi eghir biyurokratik tosalghular ustidin mutleq ghelibe qilishi kerek.
3 – g87 cheklime kodliri we saqchixanigha imzagha berish awarichiliqi
mesile we diyagnoz:
xitay menbelik asassiz, oydurma uchurlar yaki sewebi namelum, delilsiz chiqishturushlar netijiside, bezi uyghur qerindashlirimizgha qoyulghan g87 (omumiy bixeterlik) kodliri; kishilerni her hepte, hetta bezide her kuni saqchixanigha berip imza qoyushqa mejburlimaqta.
realliq we xewp:
bu naheq «imza qoyush mejburiyiti», bir uyghurni ozining ikkinchi ana wetinide usti ochuq turmige qamash we uninggha «yoshurun jinayetchi» supitide muamile qilish degenlik bolidu. ishqa baralmaydighan, mektepke baralmaydighan, sayahet qilalmaydighan we her waqit chegradin qoghlinish qorqunchi bilen yashaydighan bu insanlarning eng eqelliy insaniy ghururi ziyangha uchrimaqta.
hel qilish charisi:
eniq bir sot qarari we ret qilghili bolmaydighan bir delil bolmighan barliq G-87 kodliri 30 kun ichide ochuq - ashkara, tez we adil bir shekilde tekshurulup, derhal bikar qilinishi kerek. yengidin qurulidighan «terepsiz, musteqil kod tekshurush heyiti» tashqi menbelik yalghan uchurlar peyda qilghan bu «bixeterlik labrinti»ni parchilap tashlishi; qerindashlirimiz saqchixana ishki aldidiki bu eghir naheqchiliqtin mengguluk qutuldurulushi kerek.
4 - istrategiyelik uchur porti we «digital alaqe qalqini»
mesile we diyagnoz:
xitay turkiyediki uyghurlargha qarita kuchluk «dolet halqighan besim» (tor parakendichiliki we tehdit) ishletmekte; shuning bilen bir waqitta, xelqara taratqularda «turkiye uyghurlarni qoghdimaywatidu yaki yoshurun qayturup beriwatidu» degendek yalghan teshwiqatlarni elip berip, dolitimizni tohmet astida qaldurmaqta.
hel qilish charisi:
turkiye jumhur reislik uchur - alaqe ishliri idarisining maslashturushida; turkche, erebche, inglizche we uyghurche tillirida kespiy tarqitishsh bilen shughullinidighan bir «istrategiyelik tor uchur munbiri» qurulushi kerek. xitay menbelik yalghan xewerlerge shu haman pakit asasliq jawab qayturulup, dunya jamaetchiliki bilen ortaqlishilishi kerek. turkiyening oz qerindashlirini qoghdash iradisi tor dunyasida zor bir «alaqe qalqini» bilen mustehkemlinip dunyagha jakarlinishi kerek.
5 - taratqularda «siyasettin ustun» bir til we turkiye radio-telewiziye nazaretchilik idarisi (RTÜK) teripidin «taratqu exlaq xitabnamisi» elan qilinishi
mesile we diyagnoz:
sherqiy turkistan dewasi turk taratqulirida kopinche waqitlarda ichki siyasetning qutuplashturghuchi qorali yaki partiyeler ara talash-tartish matasigha aylandurulup, eslidiki ichki siyasettin ustun muhim mezmunidin yiraqlashturulmaqta.
hel qilish charisi:
turkiye radio-telewiziye nazaretchilik idarisi (RTÜK) we jumhur reislik uchur - alaqe ishliri idarisi sherqiy turkistan dewasini «milliy ortaq tonush sahesi» dep bekitidighan resmiy «taratqu exlaq xitabnamisi» elan qilishi kerek. uyghur turkliri taratqularda «charisiz panahlanghuchi» bichare mezlum supitidila emes, belki turkiyening tarixiy sheriki, istrategiyelik qimmiti we «eziz qerindishi» supitide teswirlinip, ularning turkiyediki utuqliri kuntertipke elip kelinip jemiyettiki chushenche qaytidin tiklinishi kerek.
6 - «alahide qerindashliq qanuni» we yumshaq kuch tesewwuri
mesile we diyagnoz:
hazirqi 6458-nomurluq qanun, ming yilliq qerindishimiz bolghan uyghurlarni herqandaq bashqa doletlerdin kelgen «chetellik» yaki «waqitliq panahlanghuchi» bilen oxshash qanuniy salahiyetke (yaki qanunsiz kochmen salahiyitge) qoyush arqiliq tarixiy bir xataliq sadir qilmaqta.
hel qilish charisi:
ahiska turkliri we qirim turklirige berilgen qanuniy salahiyet we qulayliqlargha oxshash bir imtiyaz, sherqiy turkistanliqlar uchunmu «alahide qerindashliq qanuni» teklipi sunulup, turkiye buyuk millet mejlisi (parlamenti) da resmiy qanunlashturulushi lazim. uyghur diasporasi ozining soda - sanaetchiliri, dunyawi alimliri, mutexessiliri we senetkarliri bilen turkiyening dunyadiki intayin unumluk «yumshaq kuchi (Soft Power)» we ghayet zor «insaniy bayliqi»dur. bu zor bayliq biyurokratiyening soghuq chaqliri arisida emes, doletning mehriban we qoghdighuchi qanunliri bilen muhapizet qilinishi kerek.
axirqi chaqiriq:
yighinda hormetlik muawin ministirlirimizgha we qimmetlik dolet erbablirimizgha eng eniq shekilde yetkuzginimizdek; turkiye jumhuriyiti ozining tarixiy mirasigha we jahanshumul tesewwurigha yarishimliq shekilde, oz qerindashlirini saqchixana ishki aldida yaki imkansiz hojjet awarichiliqi ichide yalghuz qoyalmaydu. bugun biz sunghan bu xitabname, qerindashliq hoquqining biyurokratik tosalghulargha we yershari xarakterlik yalghan teshwiqatlargha qarshi qolgha kelturidighan mutleq ghelibisining yol xeritisidur.
awazimizgha qulaq salghan, mesilini hel qilish iradisini bildurgen barliq dolet mesullirimizgha we qimmetlik qatnashquchilargha chin yurikimizdin rehmet eytimiz.
«qerindashliq hoquqi; biyurokratiyedinmu, yalghan teshwiqattinmu, zulumning qara qolliridinmu kuchluktur!»
hormet we ehtiram bilen: mirkamil kashgheriy
