amerika ichki bixeterliki ministirliqi (DHS), xitay ishghaliyitidiki sherqiy turkistanda yuz beriwatqan kishilik hoquq depsendichilikliri we lagerlargha ait muhim delillerni toplighan xitay puqrasi guen xeng (Guan Heng) ni chegradin qoghlap chiqirish pilanini bikar qildi. bu qarar, kishilik hoquq teshkilatliri we amerika parlament ezalirining «eger guen xeng qayturulsa, xitay hokumiti teripidin qattiq jazalinishi mumkin» degen agahlandurushliridin keyin chiqirildi.
esli xitayning xenen olkisidin bolghan 38 yashliq guen xeng, 2025-yili 8-ayda amerika kochmenler we tamoJna ijra idarisi (ICE) teripidin nyu-yorkta tutulghan idi. deslepte amerika dairiliri uni uchinchi dolet bolghan ugandagha yollashni pilanlighan bolsimu, adwokatlar we paaliyetchiler ugandaning xitay bilen bolghan yeqin munasiwitini seweb korsitip, guen xengning u yerdin asanla xitaygha otkuzup berilish xewpi barliqini otturigha qoyghan.
«hayati xewp astidiki guwahchi»
guen xeng 2020-yili yalghuz mashina heydep sherqiy turkistangha barghan we xitay hokumitining uyghur we bashqa musulman milletlerni qamap qoyghan bir qanche tutup turush lagerini yoshurun singha alghan. u amerikadiki «BuzzFeed News» tori suniy hemrah suretliri arqiliq ornini bekitken bir qisim lagerlarni sherqiy turkistan tupriqida neq meydanda delilligen. u suretke alghan sinlarda egiz tamliq, tikenlik simlar bilen qorshalghan, kozitish munarliri bar herbiyche bashqurush orunliri we saqchi ponkitliri eniq korsitilgen bolup, bular xitay hokumitining sherqiy turkistandiki basturush siyasitining kuchluk ispatliridin biri dep qaralghan.
2021-yili bu sinlarni elan qilghandin keyin xitaydin qechip chiqqan we jenubiy amerika arqiliq amerikagha kelgen guen xeng, ozining bu herikiti sewebidin xitay hokumiti teripidin «dolet mexpiyetlikini ashkarilash» we «bolgunchilikke yardem berish» jinayiti bilen eyiblinishi mumkinlikini bildurgen.
siyasiy besim we ozgergen qarar
guen xengning chegradin qoghlap chiqirilish ehtimalliqi ashkarilanghandin keyin, amerika parlamentidiki «xitay kompartiyesi bilen riqabetlishish alahide komiteti»ning ezaliri we kishilik hoquq paaliyetchiliri amerika hokumitige mektup yollap, guen xengni qoghlap chiqirishning amerikaning kishilik hoquq qimmet qarishigha xilap ikenlikini, shundaqla buning xitayning ziyankeshlikige uchrawatqan bashqa guwahchilarghimu selbiy tesir korsitidighanliqini tekitligen.
gerche chegradin qoghlap chiqirish pilani toxtitilghan bolsimu, guen xeng hazirghiche nyu-york ishtatidiki bir qamaqxanida tutup turulmaqta. nowette uning siyasiy panahliq iltimasi bir terep qiliniwatqan bolup, adwokatliri uning amerikada qanunluq turush salahiyitige erishishi uchun dawamliq tirishchanliq korsetmekte.
bu weqe amerikaning kochmenler qanuni bilen kishilik hoquqni qoghdash wedisi otturisidiki murekkep ziddiyetni yene bir qetim kuntertipke elip keldi. xitay hokumiti sherqiy turkistandiki lagerlarning mewjutluqini izchil ret qilip, ularni «kespiy maharet telim-terbiye merkizi» dep atap kelgen bolsimu, guen xenggha oxshash guwahchilar teminligen deliller bu dawalarni ret qilishta muhim rol oynap kelmekte.
