menbe: IndiaTribune | waqti: 2025-yili 25-dekabir | yengi dehli (IANS)
beyjing uzundin buyan terrorluq teshkilatlirining biwasite nishanidin bir qeder xaliy turup kelgen idi. biraq, «el qaide» teshkilatining yeqinqi tehditi xitayning bixeterlik weziyitini yengi we xeterlik basquchqa kirguzdi.
sherqiy turkistandiki uyghur jamaiti duch keliwatqan eghir zulum we basturushlar, nowette dunyadiki eng jiddiy kishilik hoquq mesililirining biri hesablinidu. xelqaraliq kishilik hoquq teshkilatliri, hetta birleshken doletler teshkilati (b d t)ning doklatlirimu rayondiki sistemiliq basturush siyasetlirini delillimekte.
yeqinda «telegram» (Telegram) supisida tarqalghan we «el qaide»ning ereb yerim arilidiki kattibeshi atef el ewlakining sozliri neqil kelturulgen bir bayanatta, xitaygha nisbeten uyghur musulmanlirining weziyitige munasiwetlik ochuq tehdit otturigha qoyuldi.
mezkur bayanatta yehudiylar we amerikiliqlargha qilinghan hujumlar alqishlinish bilen birge, xitayning uyghur siyasitining yeqindin kozitiliwatqanliqi agahlanduruldi. bayanatta yene, eger xitay sherqiy turkistandiki turkiy musulmanlargha qaratqan zulumni dawamlashtursa, xitayning «quruqluq we dengiz»diki menpeetlirige qayturma zerbe berilidighanliqi wede qilindi.
bu mesile beyjingning afghanistangha qarita siyasitigimu biwasite chetilidu. talibanning kontrolluqidiki afghanistanning jughrapiyelik jehettin xitaygha qoshna bolushi muhim istrategiyelik amil. 2021-yili taliban hakimiyetke qaytqandin buyan, beyjing bixeterlik endishisi we iqtisadiy menpeet tupeylidin ular bilen yeqin munasiwet ornitishqa tiriship keldi. halbuki, afghanistanning ichki weziyitidiki muqimsizliq we ideologiyelik ziddiyetler, talibanning xitaygha yardem berish iqtidarini cheklep qoymaqta.
beyjing qisqa muddetlik hemkarliqni qolgha keltureligen teqdirdimu, uyghurlarning chongqur derd-elemliri hel bolmay turmaqta. buningdin bashqa, «el qaide» we «daish» (IŞİD) qatarliq radikal islamiy guruppilar nowettiki taliban hakimiyitini «jihad» mesiliside bek yumshaq dep qaraydighan bolup, ularni jeng meydanidin kore hakimiyet rahitini talliwaldi, dep eyiblimekte.
emeliyette, rayonda bir qisim shiddetlik toqunushlarmu yuz berdi. afghanistanning bedexshan olkisige jaylashqan waxan karidori xitay bilen afghanistanni tutashturup turidu. uyghurlar ozliri uchun musteqil bir dolet telep qiliwatqan bu aptonom rayon (sherqiy turkistan) ottura asiyadiki bir qanche dolet bilen chegralinidu.
beyjing ozi uchun «bixeterlik tosuqi» hasil qilish meqsitide kabulning hemkarliqini qolgha kelturushke urunmaqta; chunki xitay terep uyghur musteqilliqchilirining afghanistanda baziliri bar dep qaraydu. xewerlerge qarighanda, xitay talibangha besim ishlitip, beyjing teripidin terrorluq teshkilati dep tamghilanghan «sherqiy turkistan islam herikiti» (ETIM) ni basturushni telep qilmaqta.
«sherqiy turkistan islam herikiti» xitayni ishghaliyetchi dep qaraydighan bolup, qoralliq qozghilang arqiliq ozini azad qilishni nishan qilidu. 2017-yildin buyan, xitay «kespiy texnika terbiyelesh merkizi» dep perdazlawatqan lagerlarda keng kolemlik tutqun qilish, mejburiy emgekke selish we medeniyet qirghinchiliqi yurguzush qatarliq ehwallar ashkarilanmaqta.
xitay terep «sherqiy turkistan islam herikiti»ge oxshash bolgunchi guruppilargha qarshi terrorluqqa zerbe berish manewirliri arqiliq qayturma tedbir qolliniwatqanliqini dewa qilsimu, biraq bu heriketler xelqara kishilik hoquq teshkilatliri teripidin qattiq tenqidlenmekte.
birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarliqi (OHCHR) ning 2022-yilidiki doklatida, rayonda «eghir kishilik hoquq depsendichiliki» yuz bergenliki we buning «insaniyetke qarshi jinayet» shekillendurush ehtimalliqi barliqi bayan qilinghan. doklatlarda bir milyondin artuq uyghurning xalighanche tutup turuluwatqanliqi, diniy paaliyetlerning cheklengenliki, shundaqla xitayning uyghurlarning milliy kimlikini yoqitishni meqset qilghan nazaret we menge yuyush heriketliri ashkarilanghan.
«el qaide»ning yeqinda elan qilghanliqi ilgiri surulgen bu bayanati istrategiyelik bir burulush nuqtisini korsitidu; ilgiri asasliqi amerika we israiliyeni nishan qilghan bu teshkilat, emdilikte diqqitini uyghur mesilisigimu qaratmaqta. eskertish kerekki, 2017-yili 3-ayda, «daish»mu oz teshkilati ichidiki uyghur qoralliq kuchliri korsitilgen bir sin elan qilghan idi. u sinda xitaygha qarita shiddetlik qayturma zerbe berilidighanliqi tehdit qilinghan bolup, sinda bir neper «jasus» dep qaralghan kishining uyghur jengchiliri teripidin olturulgenliki korsitilgen.
«2025-yilliq yershari bixeterlik munbiri»ning taratqu hemrahi bolghan «Defense One» torida, bu yilning beshida elan qilinghan bir obzorda mundaq deyilgen: «mana emdi, 2025-yiligha kelgende, xitayning xelqaraliq terrorluq guruppilirining nishanigha aylanghanliqida shek yoq. qabiliyetlik we iradilik bolghan doletsiz qoralliq kuchler suriye, afghanistan, pakistan we bashqa jaylardiki turluk qiziq nuqtilarda xitaygha awarichilik tepip berishi mumkin.»
maqalining xulase qismida mundaq dep korsitilgen: «beyjing bir mezgiller ozi duch kelgen terrorluq tehditini mubalighe qiliwatidu dep guman qilinatti, emma hazir weziyet ozgerdi. xitay ‹bir belbagh bir yol› teshebbusini dawamliq kengeytip, xitay xadimliri we ul eslihe qurulushliri dunyaning herqaysi jaylirigha yeyilghanseri, chet elde kuchiyiwatqan xitay mewjutluqini nishan qilghan adem tutup goruge elish, terrorluq hujumliri we bashqa heriketlerning kopiyishi mumkin.»
otmushtimu afghanistan we pakistandiki xitay turliri we bu turlerge qatnashqan xitay puqraliri bu xil hujumlargha uchrighan idi.
menbe:
https://indiatribune.com/public/beijing-in-terror-spotlight-over-oppression-of-uyghur-movement
