urumchi xelqara chong bazardiki uyghur senetkarliri teswirlengen tam resimlik derwaza aldida balilar putbol oynimaqta. bu korunush 2021-yili 21-aprel kuni hokumet teripidin chetellik muxbirlar uchun uyushturulghan ziyaret jeryanida tartilghan. (AP fotosi / mark shifelbeyn, arxip)
turkistan waqti, 2026-yili 1-yanwar: amerika birleshme agentliqi (AP) teripidin elan qilinghan we norwegiyege jaylashqan «uyghur yar» (Uyghur Hjelp) teshkilati teminligen mexpiy hojjetler, xitay hokumitining uyghur aptonom rayoni (sherqiy turkistan-t) diki assimilyatsiye siyasitining neqeder qorqunchluq chekke yetkenlikini yene bir qetim pash qildi. 2024-yili oktebir eyida qeshqerde elip berilghan saqchi we yerlik emeldarlarning yighin xatirisi, uyghurlarning kundilik turmushining her bir deqiqisining idiyewi kontrol astigha elinghanliqini korsetmekte.
salamlishishtin partiyege sadaqet mejburiyitigiche
yighin xatirilirige asaslanghanda, uyghurlarning minglighan yilliq medeniyet we etiqad mirasi bolghan salamlishish shekli emdilikte bir «jinayet» supitide korulmekte. yerlik emeldarlargha xelqning «essalamu eleykum» deyishini cheklesh we bu ipadini qollanghanlarni «ashqunluq» bilen eyiblep doklat qilish buyruqi berilgen.
teximu diqqet qozghaydighini, kishiler bir-biri bilen xoshlashqanda ishlitidighan «allahqa amanet» degen sozning ornigha, «kommunistik partiye sizni qoghdaydu» yaki «partiyening mehribanliqigha tayining» degendek siyasiy shoarlarni ishlitish mejburiy qilinghan. bu ehwal xitay hokumitining rayondiki etiqad sistemisini tamamen yoqitip, uning ornigha kommunistik partiyege choqunush idiyesini tikleshni nishan qilghanliqini eniq korsitip bermekte.
muzika arqiliq reqemlik ishkenje: 7 turdiki cheklengen naxshilar
besim peqet til bilenla cheklinip qalmay, uyghur kimlikining eng kuchluk ipadiliridin biri bolghan muzikighimu kengeygen. AP ning doklatida korsitilishiche, dairiler «7 turluk mesililik kategoriye» boyiche keng kolemlik cheklengen naxshilar tizimlikini tuzup chiqqan.
bu tizimlik peqet diniy mezmundiki naxshilarnila emes, belki uyghur tarixigha ait, weten seghinishi ipadilengen, hetta xelqning rohiy kuchini ashuridighan «heddidin ziyade mungluq» yaki «heddidin ziyade qaynaq» dep qaralghan dangliq naxshilarnimu oz ichige alghan. xelqqe telefonlirida bu naxshilarni saqlimasliq, torda hembehirlimeslik we chushurmeslik heqqide qattiq agahlandurush berilgen. bu cheklimige xilapliq qilghanlar «terorluqqa chetishliq» degen eyiblesh bilen lagerlargha yaki eghir turme jazalirigha mehkum qilinmaqta.
london uyghur ansambili 2025-yili 8-oktebir charshenbe kuni londonda amerika birleshme agentliqi (AP) ning ziyaritini qobul qilish jeryanida nomur korsetmekte. (AP fotosi / juanna chen)
reqemlik nazaret we jemiyettiki qorqunch
«uyghur yardem» teshkilatining mesuli abduweli ayup, bu cheklimilerning meqsiti uyghur jemiyitide mutleq qorqunch muhiti yaritip, medeniyet eslimisini ochurush ikenlikini tekitlimekte. kochilardiki resmiy tekshurushlerde telefonlarning tekshurulushi we eng kichik bir «shubhilik» soz yaki naxsha uchun kishilerning tutqun qilinishi, rayondiki reqemlik mustebitlikning eng yuqiri chekke yetkenlikini korsitidu.
xulase qilghanda, bu yengi hojjetler xitayning sherqiy turkistandiki istrategiyesining peqet fizikiliq besimla emes, belki til, muzika we etiqad yoqitilghan tomurdin qirghin qilish siyasiti ikenlikini yene bir qetim putun dunyagha ashkarilap berdi.
