2025-yili 30-dekabir, uyghur xewer tori: memetjan jume teyyarlighan

kemberij uniwersiteti neshriyati teripidin elan qilinghan bir tetqiqatta mundaq dep korsitildi: uyghurlarni «az sanliq millet» dep atash, xitayning 1949-yili bu rayonni igiliwalghandin buyanqi mustemlikichilik munasiwitining mahiyitini yoshurup qoyidu.

mezkur tetqiqatta eytilishiche, peqet 2017-yilidin buyanqi ziyankeshliklergila merkezlishish, rayondiki nopus qurulmisining ozgertilishi, yer-zeminning qayta teshkillinishi we siyasiy kontrolluqning uzun tarixigha sel qarighanliqtur.

tetqiqatchining qarishiche, uyghurlarni «az sanliq millet» turige kirguzush ularning musteqilliq hoquqini inkar qilidu hemde musteqilliq tirishchanliqlirini «bolgunchilik» supitide jazalashqa yol echip beridu.

otken on yilning kop qismida, xitayning uyghur rayoni heqqidiki xelqaraliq xewerler echinishliq bolsimu, lekin oxshash bir endizide dawamliship keldi: lagerlarning suniy hemrah suretliri, sabiq tutqunlarning guwahliq sozliri we beyjingning siyasetlirini «irqiy qirghinchiliq» dep atash-atimasliq heqqidiki diplomatik talash-tartishlar.

bugunki kunde tetqiqatchilar teripidin otturigha qoyuluwatqan, emma sel qariliwatqan teximu tup bir mesile shuki: uyghur xelqini teswirlesh uchun qolliniliwatqan soz-ibariler we bu kirizisning merkizidiki siyasiy munasiwetning ozi, dunyaning yuz beriwatqan weqelerni chushinishige cheklime qoyup qoydimu?

chex penler akademiyesining aliy tetqiqatchisi dilnur reyhan kemberij uniwersiteti neshriyatida elan qilinghan yeqinqi tetqiqatida mundaq dep korsetti: uyghurlarni asasliqi xitay ichidiki bir «az sanliq millet» supitide teswirlesh, uzun mezgillik tajawuzchiliq we hokumranliq tarixini yoshurup qoyidu. uning eksiche, xitayning resmiy tilda «shinjang» dep atilidighan bu rayon ustidiki hokumranliqini «olturaqlashma mustemlikichilik» (settler colonialism) dep chushinish kerek. bu uqum adette zamaniwi xitay dolitidin kore, yawropa imperiyelirige teximu bekrek alaqidar dep qarilatti.

bu qarash beyjingning keng kolemlik nazaret qilish, diniy etiqadni cheklesh we tenqidchiler «mejburiy assimilyatsiye» dep atighan pilanliri xelqaraning qattiq tekshurushige uchrawatqan bir peytte otturigha chiqti. xitay emeldarliri bu qilmishlarni «terrorluqqa qarshi turush» we «namratliqtin qutuldurush» dep perdazlap, xata ish qilghanliqini ret qilmaqta; yene bir tereptin, amerika qoshma ishtatliri we yawropa hokumetliri xitayni irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet bilen eyiblep, jaza tedbirlirini qollanmaqta.

doktor dilnur reyhan: «eger hokumet we taratqular yeqinqi ziyankeshliklerni mustemlikichilik arqa korunushini tilgha almay turup chushendurse, ular uyghurlarni oz teqdirini ozi belgilesh hoquqigha ige mustemlike qilinghan bir xelq supitide etirap qilishtin qachqan bolidu», dedi.

«az sanliq millet» bir siyasiy kategoriye

«az sanliq millet kategoriyesini hemishe jemiyette hokumran orundiki guruppa yaritidu, bolupmu mustemlike sharaitida bu teximu roshen bolidu.»

doktor dilnur reyhanning dewasining merkizide «az sanliq millet» uqumining peqet teswirlesh xarakterlik emes, belki siyasiy xarakterlik ikenliki yatidu. u bir ziyarette: «biz choqum kimning bir xelqni ‹az sanliq millet› dep belgileydighanliqi we kategoriyege ayriydighanliqini, shundaqla buningdin kimning menpeetlinidighanliqini sorishimiz kerek» dedi.

u xelqara qanunda az sanliq milletler hoquqi uqumining bir qeder keyin otturigha chiqqanliqini we qanuniy jehettin mejburlash kuchige ige shekilde texiche eniqlima berilmigenlikini tilgha aldi. u bu boshluqni, kuchluk doletlerning ozliri «ichki ishlar» dep qaraydighan mesililerni xelqara qanunning bashqurushigha yol qoyushni xalimasliqi bilen chushendurdi.

uning qarishiche, bu xil ramka uyghur wetinining 1949-yili xelq azadliq armiyesining orunlashturulushi we qisqa omur surgen sherqiy turkistan jumhuriyetlirining yimirilishidin keyin, xitay xelq jumhuriyitige qoshuwelinghan sharaitni emeliyette yoqqa chiqiridu. uningdin keyin kelgini mustemlikiche bashqurush bolup, bu yer-zemin, nopus we siyasiy kuchning qayta qurulmilinishini oz ichige alidu; u bularni mustemlikichilik sistemisining asasliq alahidilikliri dep teswirleydu.

uning eytishiche, buning aqiwiti intayin eghir. uyghurlarni «az sanliq milet» dep ayrish, ularning siyasiy dewalirini xelqaraliq qanuniy mesililer dairisining sirtigha chiqirip tashlaydu. «bu xelq ‹az sanliq millet› dep turge ayrilghanliqi uchun, ularning musteqilliq hoquqi bolmaydu we bu yonilishtiki her qandaq heriket ‹bolgunchilik› jinayiti supitide qanuniy jehettin jazalinidu. bu bolsa ‹az sanliq milletke aylandurush›ning mustemlikichi doletke teminligen ewzellikidur» deydu doktor reyhan.

neme uchun peqet 2017-yilidin keyinki ziyankeshliklergila merkezlishish yeterlik emes?

xelqaraning diqqiti asasliqi 2017-yilidin keyin yolgha qoyulghan siyasetlerge merkezleshti. shu mezgilde xitay dairiliri lager we nazaret qilish heriketlirini keng kolemde kengeytken idi. gerche bu tedbirler weziyetning keskin ewj elishidin derek bersimu, doktor reyhan peqet yeqinqi ziyankeshliklergila merkezlishishning, bu siyasetler barliqqa kelgen teximu keng mustemlikichilik arqa korunushini yoshurup qoyidighanliqini otturigha qoydi.

u hokumetler we dunyawi taratqularni kozde tutup: «yeqinqi jinayetlerge bundaq merkezlishish qesten qiliniwatidu. bu mustemlikichilik weziyitining uzun tarixiy musapisini yoshuridu», dedi. u yene mundaq dep qoshumche qildi: bu musapini etirap qilish oz teqdirini ozi belgilesh mesilisige yuzlinishni telep qilidu; bu qedem bolsa beyjingning resmiy teshwiqati bilen biwasite toqunushidu we diplomatik aqiwetlerni elip kelidu.

netijide, yeqinqi siyasetler istrategiyelik muhim bir zeminni kontrol qilishni meqset qilghan uzun muddetlik mustemlikichilik pilanining bir qismi supitide emes, belki pewquladde yaki waqitliq ehwal supitide qaralmaqta.

neme uchun «mustemlikichilik» merkiziy uqum hesablinidu?

xitaygha nisbeten «mustemlikichilik» uqumini qollinish, hetta beyjing siyasetlirini tenqid qilghuchilar arisidimu yenila talash-tartishliq mesile. nurghun tetqiqatchilar bu sozni gherbke tewe bolmighan imperiyelirigila ishlitidu we xitayning bashqurush usuli her qanche mejburlash xarakterlik bolsimu, yawropaning tajawuzchiliq modelliridin perqlinidu dep qaraydu.

doktor reyhan bu perqni ret qilidu. u selishturma mustemlikichilik tehlilige asaslinip, uyghur mesilisining **«olturaqlashma mustemlikichilik»**ke eng uyghun kelidighanliqini otturigha qoyidu. bu sistemida keng kolemlik kochmen yotkesh we territoriyelik ozgertish arqiliq, waqitning otushi bilen yerlik nopusni siqip chiqirish yaki almashturush meqset qilinidu.

«yerlik nopusni kontrol qilishni meqset qilidighan kilassik mustemlikichilikke oxshimaydighan yeri, olturaqlashma mustemlikichilik yerlik xelqning ornini elishni meqset qilidu» dedi u. u yene «ichki mustemlikichilik» degen qarashnimu ret qilip, bu uqumning mustemlikichi doletke jeng elan qilishning ornigha, axirida uning qanuniyliqini kucheytidighanliqini otturigha qoydi.

u yene mundaq dep qoshumche qildi: olturaqlashma mustemlikichilik uzun muddetlik bir jeryan bolup, u muqerrer halda irqiy qirghinchiliqqa elip baridu. uning qarishiche, buni mushundaq etirap qilmasliq, xelqaraliq aktiyorlarning yuz beriwatqan weqelerning toluq kolimini chushinish iqtidarini cheklep qoyidu.

insan hoquqi dewasining cheklimiliri

«xitay dolitining mustemlikichilik meqsetlirini etirap qilmay turup, peqet uning hazirqi irqiy qirghinchiliq jinayetlirige echinishla, xitay mustemlikichi dolitining uyghurlarni bir millet supitide putunley yoqitip bolghuche oz jinayetlirini jazasiz dawamlashturushigha ilham beridu.»

insan hoquqi doklatliri uyghur rayonidiki ziyankeshliklerni pash qilish we dunyaning diqqitini qozghashta merkiziy rol oynidi. lekin doktor reyhanni oz ichige alghan tenqidchiler, bu ramkining munazirini taraytip qoyidighanliqini otturigha qoymaqta.

u mundaq dedi: «xitay dolitining mustemlikichilik meqsetlirini etirap qilmay turup, peqet uning hazirqi irqiy qirghinchiliq jinayetlirige echinishla, xitay mustemlikichi dolitining uyghurlarni bir millet supitide putunley yoqitip bolghuche oz jinayetlirini jazasiz dawamlashturushigha ilham beridu. hokumetler we xelqaraliq aktiyorlar, jumlidin gheyriy hokumet teshkilatliri, taratqular we tetqiqatchilarning xitayning uyghur xelqige yurguzuwatqan wehshiyliklirige xatime berishi uchun tashlaydighan birinchi qedimi — uyghurlarning we sherqiy turkistanning mustemlike qilinghanliq weziyitini etirap qilishtur».

uning qarishiche, bu tar ramka xelqaraliq aktiyorlar siyasetlerni qattiq eyibligen teqdirdimu, tuyuqsizla beyjingning bu kirizisni «bir ichki bashqurush mesilisi» dep teswirlishige masliship qelishi mumkin.

Jurnalistika we siyaset uchun tesiri

«bir xelqni mustemlike qilinghan dep etirap qilish, xelqara qanun boyiche, ularning oz territoriyesi ustidiki musteqil bir millet supitidiki igilik  hoquqini etirap qilishni kozde tutidu.»

bu tetqiqat tilning xewer qilish usulini shekillendurushtiki roli heqqide yengi munazirilerni qozghidi. mesilen, «yengi chgira» degen menini bilduridighan «shinjang» degen soz, mustemlikichilik menbesige ige bolsimu xelqaraliq xewerlerde daim ishlitilidu. tarixiy arqa korunush bolsa kirizis merkez qilinghan bayanlarning paydisi uchun daim qisqartilidu yaki chiqirip tashlinidu.

siyaset belgiliguchilerge nisbeten, mustemlikichilik nuqtisidin qarash birla xil heriket qollinishni telep qilmasliqi mumkin. lekin bu qarash, peqet hoquqni qoghdashni yaxshilash arqiliqla tajawuzchiliq we nopus ozgertishke tayanghan bir toqunushni hel qilghili bolidu, deydighan perezge jeng elan qilidu.

axirida doktor reyhan mundaq deydu: ehmiyetlik bir jawabkarliqqa tartish uchun, ene shu chongqur qatlamliq qurulmilargha yuzlinish kerek.

«bir xelqni mustemlike qilinghan dep etirap qilish, xelqara qanun boyiche, ularning oz territoriyesi ustidiki musteqil bir millet supitidiki igilik  hoquqini etirap qilishni kozde tutidu. uyghurlar mesiliside, xuddi otmushte mustemlikichilikke uchrighan bashqa milletlerge oxshash, peqet mustemlikichilikning axirlishishi we milliy igilik hoquqla  keng kolemlik jinayetlerge uzul-kesil xatime bereleydu».