turkistan waqit tori – 2026-yili 10-yanwar
dunya uyghur qurultiyi (d u q) teripidin 2026-yili 9-yanwar elan qilinghan heptilik doklatta, xitay hokumitining sherqiy turkistandiki uyghur kimlikini yoqitishqa qaratilghan sistemiliq zulum siyasetlirining yengi tepsilatliri ashkarilandi. amerika birleshme agentliqi (AP) ning mexsus tekshurush doklatida ashkarilinishiche, qeshqerdiki saqchi dairilirining ashkarilanghan soz xatiriliri uyghur eneniwi muzikiliriningmu "jinayet" qatarigha kirguzulgenlikini delilligen. uyghur toylirining ayrilmas qismi bolghan «besh pede» ge oxshash xelq naxshilirini anglash yaki saqlash "ashqunluq" dep qarilip, turme jazasigha seweb bolmaqta. shuning bilen bir waqitta, kundilik turmushtiki «essalamueleykum» degendek diniy salamlishishlar cheklinip, uning ornigha kommunistik partiyeni medhiyeleydighan shoarlar mejburiy tengilmaqta.
doklatta yene xitayning «dolet halqighan zulum» heriketlirige diqqet tartilghan. qazaqistandiki kishilik hoquq paaliyetchisi bekzat mesutqan we sepdashliri ustidin echilghan sotlar, beyjingning cheteldiki oktichilerni jimiqturush uchun bashqa doletlerning qanun sistemisini kontrol qiliwatqanliqini korsitip bermekte.
yene bir tereptin, xitay dairilirining turkiyedin teshkilligen atalmish «uruq-tughqan yoqlash» omekliri, dunya uyghur qurultiyi teripidin xelqara jemiyetni qaymuqturushni meqset qilghan saxta teshwiqat dep eyiblendi. qurultay reisi turghunjan alawudun ependi bu xil sehnileshturulgen ziyaretlerning lagerlar we mejburiy emgek heqiqiyitini yoshuralmaydighanliqini tekitlidi.
xushallinarliq bir xewer supitide, 2022-yilidiki «aq qeghez» namayishi seweblik tutqun qilinghan uyghur oqughuchi kamile wayitning uch yilliq turme hayatidin keyin qoyup berilgenliki qeyt qilindi. emma uning peqet bir sin korunushi hembehirligenliki uchunla jazalinishi, xitayning uyghurlargha qarita yurguzuwatqan kemsitish xarakterlik qanun sistemisining tipik misalidur.
gollandiye taratqulirida soz qilghan paaliyetchi exmedjan qasim, uyghurlarning bixeterlik mesilisi tupeylidin emes, belki biwasite etnik we medeniyet kimliki sewebidin nishangha eliniwatqanliqini yene bir qetim eskertti.
