2024-yili 15-awghust, urumchi ayrodromida wengiriyening paytexti budapeshtqa uchidighan bir ayropilangha yuk qachilanmaqta. resim menbesi: VCG
turkistan waqt tori, 2026-yili 11- yanwar
xitay kompartiyisi qarimiqidiki «yer shari waqit geziti» (Global Times) ning yeqinqi xewiride, xitay awiyatsiye shirketlirining yawropa ittipaqidiki paaliyet dairisini kengeytiwatqanliqi, bolupmu «shinjang uyghur aptonom rayoni»diki urumchi diwopu xelqara ayrodromidin bashlanghan yengi yuk tiransport liniyelirini kopeytiwatqanliqi tilgha elinghan. xewerde urumchi-syurix we urumchi-belgrad liniyeliri soda unumini ashuridighan «yengi hawa kowruki» dep teswirlengen bolsimu, bu nowetchi ayropilanlarning jughrapiyelik kelish menbesi ularni biwasite amerikining «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» (UFLPA) we xelqaraliq kishilik hoquq tekshurushining obyektigha aylandurmaqta.
UFLPA qanuni we yawropa markiliri duch kelidighan xeterler
UFLPA qanuni boyiche, «shinjang uyghur aptonom rayoni»da toluq yaki qismen ishlepchiqirilghan barliq mallar «mejburiy emgek arqiliq ishlepchiqirilghan» dep qarilidu. gerche «yer shari waqit geziti» mehsulatlarning tez surette yetkuzulushini teshwiq qilsimu, emma bu mallarning urumchidin dunyagha tarqilishi yawropadiki chong markilar uchun jiddiy qanuniy xeter elip kelidu.
bugun yawropadiki nurghunlighan kiyim-kechek we texnika shirketlirining, bolupmu paxta we quyash energiyelik batareye tijaritide uyghur mejburiy emgikige wasitilik chetilip qalghanliqi melum. sherqiy turkistan dunya paxta ishlepchiqirishi we quyash energiyisi saheside ishlitilidighan polyosilikonning asasliq menbesidur. urumchidin qozghalghan yuk ayropilanliri bu gumanliq xam eshyalar bilen ishlengen mehsulatlarni yawropaning merkizige toshush arqiliq, shirketlerning «suzuk teminlesh zenjiri» wedisige xiris elip kelmekte.
uyghur irqiy qirghinchiliqi
uyghurlar sherqiy turkistan dep ataydighan bu rayon hazir xelqaraliq wijdan siniqining merkizige aylandi. amerika tashqi ishlar ministirliqi xitay hokumitining bu rayonda uyghurlar we bashqa musulman milletlerge qaratqan qilmishlirini resmiy halda «irqiy qirghinchiliq» we «insaniyetke qarshi jinayet» dep bekitti. urumchini merkez qilghan hawa tiransportining kopiyishi, emeliyette eghir kishilik hoquq depsendichiliki yuz beriwatqan bir rayondin chiqqan mallarning dunya bazarlirigha biwasite eqishidin derek beridu.
eshya oboroti unumimu yaki kishilik hoquq depsendichilikimu?
xewerde tiransport tennerxining towenlishi bir utuq supitide korsitilgen. biraq, hazirqi xelqara weziyette «xeter» uqumi qaytidin bekitildi. gherb importchiliri uchun, bir yukning mejburiy emgekke chetishliq bolush sewebidin tamoJnida tutup qelinish xewpi, erzan toshush bahasidin jiq yuqiridur. urumchidin syurixqiche sozulghan bu liniyeler, sherqiy turkistandiki mejburiy emgek endizisini yawropa iqtisadigha singdurush istrategiyesining bir qismi dep qaralmaqta.
xulase
xitay awiyatsiye shirketliri yawropadiki tereqqiyatini tebriklewatqan bolsimu, loshun (eshya oborot) merkizi supitide urumchini tallishi bu sodini insaniy we qanuniy kirizisning bir qismigha aylandurup qoymaqta. UFLPA qanuni kuchke ige boluwatqan we rayondiki zulumgha ait deliller dawamlishiwatqan bir peytte, bu yengi «hawa kowrukliri» iqtisadiy utuq emes, belki dolet qollighan mejburiy emgek mehsulatlirining yuqiri xeterlik yoli dep qarilidu.
