turkistan taymiz, 2026-yili 15-yanwar, istanbul: xelqara kechurum teshkilati (Amnesty International) 2026-yili 13-yanwar elan qilghan jiddiy uqturushida, xitay dairiliri teripidin naheq jazalanghan uyghur uniwersitet oqughuchisi kamile wayitning uch yilliq qamaq jazasini toldurup, erkinlikke chiqqanliqini delillidi.
qamaq mudditining axirlishishi we nowettiki ehwali
xelqara kechurum teshkilatining doklatigha asaslanghanda, kamile wayit 2025-yili 28-dekabir kuni qoyup berilgen. u hazir ailisi bilen jem bolghan bolup, salametlik ehwalining yaxshi ikenliki, shundaqla turme sharaiti sewebidin uzun mezgil kechikturulgen koz operatsiyesini qildurushqa teyyarliq qiliwatqanliqi xewer qilindi.
tutulush jeryani we «aq qeghez herikiti»
kamile wayit xitayning xenen olkisidiki shangchyu texnika institutida oquwatqan mezgilide, 2022-yili dekabirda qolgha elinghan. uning tutulushigha 2022-yili noyabirda xitay miqyasida yuz bergen, «A4 namayishi» depmu atilidighan «aq qeghez herikiti» ge ait bir sinni undidar (WeChat) chembirikide hembehirligenliki seweb bolghan.
2023-yili 25-martta, xitay sot mehkimisi uni «ashqunluqni teshwiq qilish» jinayiti bilen eyiblep uch yilliq qamaq jazasigha hokum qilghan. xelqara kozetkuchiler kamilening peqet tinch shekilde uchur hembehirligenliki uchunla jazalinishini, uning sherqiy turkistandiki uyghur kimliki bilen munasiwetlik dep qarimaqta.
arqa korunush: urumchi pajiesi we besim
2022-yili 24-noyabir, sherqiy turkistanning merkizi urumchide yuz bergen olturaq bina ot apiti xitayning «nol kowid» siyasitige bolghan naraziliqning partlishigha turtke bolghanidi. kamile wayit meshhur «aq qeghez herikiti» seweblik jazalanghanliqi jezmleshturulgen az sanliq kishilerning biridur.
x
elqara kechurum teshkilati kamile qoyup berilgen bolsimu, uning siyasiy hoquqi, erkin yotkilishi we salametlik ehwalini dawamliq kozitidighanliqini eskertti. teshkilat yene, 2017-yilidin bashlap xitay hokumitining sherqiy turkistanda milyondin artuq kishini xalighanche tutqun qilip lagerlargha qamighanliqini, bu qilmishlarning xelqara qanun boyiche «insaniyetke qarshi jinayet» shekillendurushi mumkinlikini yene bir bar tekitlidi.
