qeshqerdiki bir qetimliq mejburiy siyasiy oginish yighinining suniy eqil arqiliq hasil qilinghan teswiri.

xitay hokumiti testiqlighan mejburiy siyasiy oginish yighinidin ashkarilanghan awaz xatirisi, uyghurlarning yenila 15 turluk «esebiylik» alamiti bilen nishan qiliniwatqanliqini ashkarilidi.

arslan hidayet we nuriman abdureshit[1]

2026-yili 16-yanwar, «turkistan taymz» terjimisi

«putun rayon boyiche, biz hemmimiz bu besh kunluk yighingha toluq qatnashtuq. diniy esebiylikning 75 turi bar, yighingha qatnashqanlarning hemmisi buni anglidinglar; qatnashmighanlar texi xewersiz. bu yer bir ashxana, yeni soda orni, chushluk tamaq waqtimu yeqinliship qaldi, biz pilanlanghan waqitta tugitelmiginimizdin xijilmiz. shunga silerge hemme nersini tepsiliy sozlep berishke purset yoq, hazir peqet asasliq 15 nuqtini sozlep otimiz. bularni estayidil este saqliwelinglar we qaytqandin keyin emeliyleshturunglar. bu siler yoldashlar uchun paydiliq, shundaqla silerni teshwiq qiliwatqan biz [emeldarlar] uchunmu yaxshi bolidu. yoldashlarning waqtini tejesh uchun, mesilini towendikidek xulasileymen.

biz kundilik turmushta daim yoluqidighan diniy esebiylikning 75 turini 15 asasliq nuqtigha yighinchaqlaymen:

1. diniy esebiylik idiyelirini teshwiq qilish we tarqitish:esebiylikning qandaq ipadilinidighanliqini kordunglar, mening buni qayta tekrarlishimning hajiti yoq, bu jehette intayin hoshyar bolayli.
2. bashqilarning diniy etiqadigha dexli-teruz qilish:kishilerni diniy paaliyetlerge qatnishishqa mejburlash, diniy paaliyetlerde diniy xadimlargha pul yaki mal-muluk berish we bashqilarni ozi uchun heqsiz ishleshke [pidaiyliqni diniy mejburiyet dep terghib qilishqa] mejburlash.
3. bashqilarning toy-tokun [uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki nikah], defne murasimi we miras ishlirigha dexli qilish.
4. milletler ara yaki etiqadlar ara alaqige dexli qilish:uyghurlar bilen xitaylar otturisidiki alaqe, pikir almashturush, yuzturane korushush we birge yashash orunlashturushlirigha putlikashang bolush.
5. medeniyet we kongul echish paaliyetlirige dexli qilish:radiyo we telewizorgha oxshash maddiy we jemiyet mulazimetlirini ozlukidin cheklesh we ret qilish.
6. islamiy [halal-haram] atalghulirini namuwapiq ishlitish:bu atalghularni yemeklik dairisidin halqitip, turmushning bashqa sahelirige kengeytiwelish; birer nersini «haram» dep eytish arqiliq, kishilerning zamaniwi [xitayche] turmushigha tehdit selish we dexli qilish.
7. niqablinish we esebiylik simwollirini ishlitish:niqablinish, yuzni tosush yaki bashqilarni shundaq qilishqa mejburlash; niqablinish mesilisi 2017-yilidin bashlap kuchluk teshwiqat we qattiq cheklimiler tupeylidin asasen yoqaldi. emma, 45 yashtin 55 yashqiche bolghanlar arisida yenila ishtanning ichidin yobka kiyiwalidighanlar bir qeder kop. bu ehwal rayonimizdiki ayallirimiz arisida gewdilik. biz bu jehettiki teshwiqatni kucheytiwatimiz; barliq tarmaqlar, kocha bashqarmiliri we ijtimaiy mulazimet orunliri buni bashquruwatidu. mening demekchi bolghinim, zamaniwi kiyim uslubini siler yashlar chushinisiler; u yenik, yarashqan we bolupmu issiq hawada hawa otushup turidighan bolushi kerek. arimizda qisqa yenglik kiyim kiygenlerge tehdit salidighanlar bar, bundaq dexli-teruz qilish ishliri qetiy cheklinidu.
8. normalsiz saqal-burut qoyush we diniy isim qoyush:bular arqiliq diniy salahiyetni terghib qilish cheklinidu. saqal heqqide toxtalghanda, aringlardiki bezi ashpezler we xojayinlar shuni bilishi kerekki, bolupmu ashxana saheside ishleydighanlar uchun saqal-burut qoyush muwapiq emes. shunga her uch kunde bir saqal elip, pakiz yurunglar, shundaq qilghandila esil ashxanilargha layiq mulazimetchi bolalaysiler. biz ashxana, xeridarlar we xojayinlar uchun eng muwapiq xizmetchilerdin bolushimiz kerek. saqal qoyup senet yultuzlirigha teqlid qilmaqchi bolghan yashlargha kelsek, ming senetkarning ichide saqalliqi birla bolidu. bir qisim saqalliq uyghur yultuzlirimiz bolsimu, ulargha teqlid qilishning hajiti yoq, siler ulargha oxshimaysiler, u ularning ishi. ular ichkiri xitayda, xitaylarning arisida yashaydu, biz bolsaq ozimizning rayonida yashaymiz. eger 60 yashtin ashqiche aman-esen yetelisek, andin saqal-burut qoysaq bolidu, bu yashta saqal qoyushning zoruriyiti yoq.
9. hokumetning testiqisiz, diniy usulda nikahlinish yaki ajrishish.
10. [anglighili bolmidi] mejburiyet xarakterlik ammiwi maaripqa tosqunluq qilishqa urunush.
11. hokumet siyasetlirige qarshi turushqa qutratquluq qilish:bashqilarni parawanliq siyasetlirini qobul qilishqa qarshi turushqa azdurush; hokumet tarqatqan kimlik, nopus deptiri we bashqa hojjetlerni yirtiwetish yaki weyran qilish.
12. ammiwi yaki shexsiy mal-mulukni qesten weyran qilish.
13. esebiylik materiyallirini saqlash we tarqitish:esebiylik idiyesini oz ichige alghan maqale, awaz, sin we edebiy materiyallarni elan qilish, tarqitish, saqlash, kopeytish yaki ilkide tutush.
14. dolet siyasetlirige qesten qarshi turush yaki dexli qilish.
15. soz-herikettiki bashqa esebiylik alametliri:bu degenlik, biz ilgiri eytqandek, nurghun nersilerni oz ichige alidu. bu yerdiki hemme ademge, jumlidin mangimu esebiylik yuqqan. putun uyghur xelqimizge esebiylik yuqqan, men yene tekrarlaymen, menimu oz ichige alidu. mesilen, men toy qilghanda nikah oqutqanmen. 15 yil ilgiri, biz qoshnimizning oyide yaki chong ashxanilarda tamaq yep bolghandin keyin dua qilip, andin ornimizdin turattuq. men ilgiri [gumanliq yemekliklerni yeyishtin] ozumni qachurattim, hemmimiz shundaq qilattuq. yene bir tipik misal shuki, ilgiri biz bir-birimiz bilen korushkende «essalamueleykum» deyttuq, «weeleykumessalam» dep jawab qayturattuq, oydin chiqqanda «xudagha amanet» deyttuq, shundaq emesmu? tamaq yep bolghandin keyin, «xudagha shukri» deyttuq. emdi, «xudagha shukri» deyishning ornigha, «partiyege rehmet» deyishni ogenduq. elwette, partiye rehmet eytishqa erziydighan ishlarni qiliwatidu, shundaq emesmu? hee, shundaq! «essalamueleykum» ning ornigha «yaxshimusiz?» deymiz, xoshlishish aldida bolsa «mangdingizmu? xosh» deymiz. biz zamaniwi sozlerni ishlitiwatimiz. eger ilgirikidek shukri qilmay, kona usullarni dawamlashtursaq, esebiylikni teshwiq qilghan bolimiz. biz bu olchemlerge asasen, qanun aldida ozimizni jawabkar dep bilishimiz kerek. ozimizni aware qilishning hajiti yoq, zamaniwi dewrge maslishishimiz kerek. bu jehette hoshyar bolayli».

«qeshqer waqti» norwegiyediki paydini kozlimeydighan «uyghur yardem» teshkilatining qurghuchisi abduweli ayup teripidin ashkarilanghan bir awaz xatirisige erishti. bixeterlik sewebidin, biz xatirining elinghan waqti we ornini yoshurun tutuwatimiz. awaz xatirisi sherqiy turkistanning jenubidiki qeshqerde uyghur ishchilar uchun otkuzulgen hokumet bashchiliqidiki bir qetimliq mejburiy siyasiy oginish yighinini eks etturidu.

bu Substack oqurmenlerning qollishigha tayinidu. yengi yazmilarni tapshuruwelish we xizmitimni qollash uchun, heqsiz yaki heqliq eza bolushni oyliship korung.

bu 15 alamet etrapliq tehlil qilinghanda, adettiki bir bixeterlik ramkisidin kop chongqur menilerni ashkarilaydu. ular uyghurlarning eng eqelliy diniy, medeniyet we ijtimaiy heriketliri «normalsizliq» yaki «xeterlik» dep turge ayrilghan bir sistemini teswirleydu.

tizimliktiki bir qanche madda etiqadning eng asasiy ipadilirini jinayetke tengdash qilidu. yemekliktin bashqa sahelerde islamiy atalghularni ishlitish, balilargha diniy isimlarni qoyush, mueyyen uslubtiki kiyimlerni kiyish, saqal qoyush yaki bir kishi bilen «essalamueleykum» dep salamlishish qatarliqlarning hemmisi esebiylikning yoshurun korsetkuchi dep qaralghan. hetta diniy jehettin gumanliq yemekliklerdin saqlinish yaki tamaqtin keyin «xudagha shukri» deyish qatarliq shexsiy adetlermu «tuzutulushi kerek bolghan» qilmishlar qatarida korsitilgen.

«shinjangning bir qisim jayliridiki 75 turluk diniy esebiylik paaliyetlirini oginish we perq etush»

awaz xatiriside, bir hokumet emeldari «esebiylikning 15 alamiti» ni chushenduridu. bular xitay dairiliri kem degende 2017-yilidin bashlap qollinip keliwatqan «diniy esebiylikning 75 alamiti» ning addiylashturulghan nusxisidur. eslide 2014-yili xitay kommunistik partiyesi sherqiy turkistan uyghur aptonom rayonluq komiteti teripidin elan qilinghan «shinjangning bir qisim jayliridiki 75 turluk diniy esebiylik paaliyetlirini oginish we perq etush» namliq hojjet, esebiylik dep qaralghan turluk heriketlerni belgilep bergen. doktor darren bayler[2] bu hojjetni esli xitayche tekisttin inglizchigha terjime qilghan we izahlighan bolup, bu hojjet putun rayonda xalighanche tutup turush, nazaret qilish we jazalashning muhim qoraligha aylanghan.

emeldar bu yighinni toluq yighingha qatnishalmighan ishchilar we soda bilen shughullanghuchilar uchun bir xil «emeliy xulase» supitide teqdim qilidu. soz ahengi gerche gheyriy resmiy we «bashqurush» xarakterlik bolsimu, emma uchur intayin eniq: bu olchemler peqetla bir yetekchi emes, belki kundilik turmushta mejburiy ijra qilinidighan qaidilerdur.

 sherqiy turkistanda islam cheklendi

bashqa nuqtilar aile we jemiyet turmushini besim astigha alidu. toy-tokun, defne murasimi, miras yaki maarip ishlirigha dexli qilish, bolupmu ular hokumet testiqlighan qelipqa chushmigende «esebiylik» dep supetlinidu. hokumetning testiqisiz nikahlinish we ajrishishning nishangha elinishi, kishilerning eng shexsiy turmushiningmu siyasiy nazaret astida ikenlikini korsitip beridu.

emeldar yene tashqi korunush we yurush-turushtiki bir tutashliqni, bolupmu mulazimet sahesidiki uyghurlar uchun qattiq tekitleydu. erlerge xeridarlargha «layiq» bolush uchun toxtimay saqal elish buyrulidu. ayallarning kiyim-kechekliri tepsiliy munazire qilinip, hokumet belgiligen «zamaniwi» uslubni qobul qilish uchun ashkara besim ishlitilidu. bu korsetmiler meslihet emes, belki ijtimaiy orun we iqtisadiy hayat qelish bilen baghlanghan teleplerdur.

awaz xatirisidiki eng dehshetlik nuqtilarning biri axirida korulidu; sozliguchi «putun uyghur xelqimizge esebiylik yuqqan», jumlidin ozigimu yuqqanliqini etirap qilidu. u ilgiriki normal adetlerni «esebiylik misalliri» dep ataydu we minnetdarliqning emdi xudagha emes, belki xitay kommunistik partiyesige qilinishi kereklikini uqturidu.

«mesililik naxshilar»: uyghur muzikisi qandaq jinayetke aylanduruldi?

bu adettiki bir soz emes, belki putun sistemining yadroluq logikisini eks etturidu. bu yerde esebiylik shunche keng bekitilgenki, u tarix, eslime, til we etiqadning hemmisini oz ichige alidu. boysunush «zamaniwiliq» dep atalsa, kimlikni saqlash «xeter» dep bekitilgen.

eng axirqi tur bolghan «soz-herikettiki bashqa esebiylik alametliri» arqiliq, dairilerge nemining chegradin atlighanliqini xalighanche bekitish hoquqi berilgen. mundaq mujmel qaidiler astida hechkim ozini toluq bixeter hes qilalmaydu.

bu awaz xatirisi bizge peqet cheklengen qilmishlarnila emes, belki uyghur kimlikini tuptin ozgertish uchun dawamlishiwatqan bir tirishchanliqni korsitip beridu. etiqad, medeniyet we ijtimaiy rishtilerni «bixeterlik tehditi» ge aylandurush arqiliq, dolet uyghurlarning kundilik turmushini yoshurun bir jinayet meydanigha aylandurmaqta.

uyghurlar uchun eytqanda, bu sozlerning menisini chushinish peqet bir bilim meshiqi emes, belki hayat-mamatliq mesilisidur.

izahatlar:

[1] arslan hidayet we nuriman abdureshit, «bizning putun uyghur xelqimizge esebiylik yuqqan», qeshqer waqti, 2026-yili 16-yanwar.

[2] doktor darren bayler, «shinjangning bir qisim jayliridiki 75 turluk diniy esebiylik paaliyetlirini oginish we perq etush» (inglizche terjimisi we izahati). Living Otherwise arxipi.

menbe: qeshqer waqti