turkistan taymiz, london, engliye — 2026-yili 18-yanwar yekshenbe: engliye taratqulirida elan qilinghan bir parche muhim obzorda, xitay hokumitining london merkizide qurmaqchi bolghan ghayet zor kolemdiki yengi diplomatiye merkizi, yeni «derijidin tashqiri elchixanisi» ning engliye dolet bixeterlikige, shundaqla bu dolettiki siyasiy panahliq tiliguchilerge, bolupmu sherqiy turkistanliq uyghurlargha elip kelidighan eghir xewp-xeterliri ashkarilandi.
mezkur obzorning aptori «uyghur qirghinchiliqini toxtitish» (Stop Uyghur Genocide) teshkilatining ijraiye mudiri rehime mehmut xanimdur. u bir uyghur paaliyetchisi supitide, eger engliye hokumiti beyjingning bu ghayet zor diplomatiye merkizi qurulushini testiqlisa, ozige oxshash siyasiy musapirlarning emdi bu tupraqta bixeter yashiyalmaydighanliqini agahlandurdi. xewerde qeyt qilinishiche, dushenbe kuni engliye hokumiti xitayning mezkur «derijidin tashqiri elchixanisi» heqqide axirqi qararni chiqiridighan bolup, bu mesile nowette engliye parlamentidiki leyboristlar partiyesi ezaliri, tor bixeterliki mutexessisliri, istixbarat ittipaqdashliri we hetta amerika aq sariyiningmu kuchluk diqqitini hem qarshiliqini qozghighan.
jasusluq we bixeterlik endishisi
menbelerning korsitishiche, xitayning london munari (Tower of London) gha yeqin bir jayda qurmaqchi bolghan yengi elchixana pilanining sizimliridin, bina ichide yuzligen «mexpiy» oylerning barliqi bayqalghan. bu layihe xitay jasuslirining londondiki pul-muamile sanliq melumatlirigha erishishige sharait yaritip berishi mumkin dep qaralmaqta. teximu chochuterlik yeri shuki, otken hepte ashkarilanghan uchurlargha asaslanghanda, bu binaning astida london shehirining sezgur sanliq melumatliri toshulidighan kabellargha yandash yasalghan mexpiy yer asti oyi barliqi eniqlanghan. bu ehwal engliye we uning ittipaqdashlirigha qarita jasusluq qilish hemde iqtisadiy urush qozghash xewpini teximu kucheytiwetken.
chegra halqighan basturush we uyghurlarning endishisi
xewerde aptorning shexsiy kechurmishlirige orun berilgen bolup, rehime mehmut xanim engliyege kelgende jughrapiyelik ariliqning ozige bixeterlik elip kelidighanliqigha we erkin sozliyeleydighanliqigha ishengenlikini, emma xitayning yengi elchixana qurulushi pilanining uyghurlar ustidiki zulum sayisining texi koturulmigenlikini, eksiche ulargha egiship kelgenlikini hes qildurghanliqini bayan qilghan. uning tekitlishiche, bu quruq wehime bolmastin, belki emeliy tejribidur.
yillardin buyan xitay kompartiyesi ozining basturush siyasitini chegra halqitip kengeytip kelmekte. chetellerdiki, jumlidin engliyediki uyghurlar dawamliq kozitilmekte, tehditke uchrimaqta we awazini ochurushke mejburlanmaqta. ularning sherqiy turkistandiki aile-tawabiatliri, cheteldiki tughqanlirining soz-heriketliri sewebidin jazalanmaqta. aptorning bildurushiche, «chegra halqighan basturush» dep atilidighan bu hadise hazir xelqarada keng etirap qilinghan bolup, xitay elchixana we konsulxaniliri bu basturush heriketlirining merkiziy bazisi hem dolet hoquqining kengeytilgen qoli supitide xizmet qilmaqta.
eger bu «derijidin tashqiri elchixana» testiqlansa, bu peqet bir bina qurulushi bolupla qalmastin, belki xitay kompartiyesining kuchi, mewjutluqi we «qanunluq» ikenlikining namayendisi bolup qalidu. bu ehwal sherqiy turkistanliq uyghurlar, tibetler, xongkongluqlar we xitay oktichiliri uchun, xitayning cheteldiki jemiyetlerni qorqutush we awazini besiqturush uchun dolet apparatini kengeytiwatqanliqining bir signalidur.
siyasiy we exlaqiy mesuliyet
maqalide yene 2021-yili echilghan musteqil «uyghur sot kollegiyesi» (Uyghur Tribunal) ning xitay kompartiyesining uyghurlargha qaratqan qilmishlirini «irqiy qirghinchiliq» we «insaniyetke qarshi jinayet» dep bekitkenliki eskertilgen. bu hokum ashkarilanghan dolet hojjetliri, suniy hemrah teswirliri we guwahchilarning ispatlirigha asaslanghan bolsimu, biraq bu heqiqetke sel qaralmaqta. bolupmu bugunki kunde hakimiyet beshidiki leyboristlar partiyesi ministirlirining oktichi partiye waqtida xitayning uyghurlargha qaratqan wehshiylikini irqiy qirghinchiliq dep etirap qilishqa wede bergenliki, emma hakimiyet beshigha chiqqandin keyin bu wedisidin yeniwalghanliqi qattiq tenqid qilinghan.
xewerde korsitilishiche, engliye hokumitining yawropadiki eng chong xitay diplomatiye we kozitish merkizini londonning yurikide qurushqa ruxset berishi, addiy bir pilanlash qarari emes, belki chongqur siyasiy we exlaqiy tallashtur. xitay kompartiyesining nazaret sistemisi astida yashighanlar uchun bu qarar intayin hel qilghuch ehmiyetke ige. nurghunlighan paaliyetchiler alliburun ozlirining alaqe qorallirining kozitiliwatqanliqini, paaliyetlirining bedilini yillardin buyan alaqilishalmighan tughqanlirining otewatqanliqini bilip turup kuresh qilmaqta.
xulase: exlaqiy tallash
rehime mehmut xanim maqaliside, engliye hokumitining bu ghayet zor elchixanini testiqlishining ziyankeshlikke uchrighan jemiyetlerge: «silerning qorqunchunglar ikkinchi derijilik mesile, bixeterlikinglar sodilishishqa bolidighan nerse» degen uchurni beridighanliqini agahlandurdi. diplomatiye irqiy qirghinchiliq bilen eyiblengen bir doletke hechqandaq shert we jawabkarliqsiz teximu keng boshluq berishni telep qilmaydu.
xewerning axirida, londonning oz xelqining hayatini weyran qilghan kuchlerning meydani emes, belki paaliyetchilerning awazi erkin chiqidighan bixeterlik shehiri bolup qelishi kerekliki tekitlengen. aptorning eytishiche, xitay kompartiyesining «derijidin tashqiri elchixanisi» ni realliqqa koz yumghan halda testiqlash, peqet pilanlashtiki xataliq bolupla qalmay, belki bir «exlaqiy meghlubiyet»tur. chunki uyghurlar uchun mesile hergizmu kozdin yiraq emes, zulum sayisi ulargha her qedemde egiship yurmekte.
