qeshqer shehiridiki bir dukandiki eneniwi uyghur muzikantliri. (suret menbesi: gardiyan geziti)

abdulhekim idris | uyghur tetqiqat merkizi | 2026-yili 19-yanwar

naxsha hergizmu addiyla bir awaz yaki kuy emes. dunyaning herqaysi jaylirida muzika kongul achidighan we teselli beridighan wasite bolupla qalmay, belki u tarix, etiqad we kimlikni ozige mujessemleydu. u balilargha ana tilini we milliy qimmet qarashlarni ogitidu; toy-tokunlerde yengi hayatni tebrikleydu, matem we yoqitishlarda hesretke shepqet bolidu, shundaqla jemiyet rishtini hayat tutidu. qiyin kunlerde muzika kishilerning meniwi berdashliq berish kuchini ashuridu; u keypiyatni tengshep, eslimini kucheytidu we bizning kimlikimizni eskertip turidu.

shunglashqa, kommunist xitayning sherqiy turkistanda (yeni shinjang uyghur aptonom rayonida) uyghur naxshilirigha cheklime qoyghanliqi we ularni meni qilghanliqi toghrisidiki xewerler kishini tolimu endishige salidu. xitay dairiliri uyghur muzikilirigha «mesililik» dep belge qoyghanda, ularning nishani peqet awazla emes, belki shu awazgha pukulgen medeniyetning ozidur.

doklatlardin ayan bolushiche, uyghur naxshiliri diniy mezmunlargha ige bolghanliqi, «xitayning uyghur tarixi heqqidiki teshwiqatigha uyghun kelmigenliki», «bolgunchilikke qutratquluq qilghanliqi» yaki jemiyettiki «naraziliq»ni ipadiligenliki uchun nishangha elinmaqta. emma bu kategoriyeler shunche keng we tutuq belgilengenki, emeliyette herqandaq bir uyghur naxshisi ziyankeshlik nishanigha aylinip qelishi mumkin. eger birer naxshida etiqad, weten, eneniwi qimmet qarashlar yaki kollektip eslimiler tilgha elinsa, u derhal siyasiy tus berilgen «mesililik» torigha ilinidu.

uyghurlar uchun muzika ixtiyariy kongul echish tallishi emes; u esirlerdin buyan dawamliship keliwatqan medeniyet hayatining ulidur. uyghur naxshiliri we muzika eneniliri tilni, sheiriyetni, dastanchiliqni, yumurni we ijtimaiy orp-adetlerni ozide saqlap keliwatqan janliq xezinidur. ular peqet sehnilerdila orunlanmaydu, belki oylerde, olturushlarda we maaripta yashaydu. muzika — medeniyetning bir ewladtin yene bir ewladqa miras bolup otushidiki eng kuchluk wasitidur, bolupmu bashqa putun medeniyet boshluqliri qisilghan sharaitta uning roli teximu zoriyidu.

bu ehwal nurghun uyghur naxshilirining cheklengen yaki xitay kommunistik ideologiyesige maslashturulup ozgertilgen «medeniyet zor inqilabi» dewrini eslitidu. bugunki kunde dunyada intayin az sandiki kishilerla uyghurlarning insaniyet tarixidiki eng qarangghu dewrlerning birini yene bir qetim bashtin kechuruwatqanliqini tesewwur qilalishi mumkin. shundaqtimu, uyghur, qazaq we bashqa turkiy xelqlerning bugunki realliqi — eneniler «tuzitilishi» yaki yoqitilishi shert bolghan, zamaniwilashturulghan bir «medeniyet zor inqilabi»gha oxshap ketidu. bugunki eng chong qorqunch shuki, bu xelqler medeniyet eneniliri qayta shekillendurulidighan yaki putunley ochurulidighan bir mutleq kontrolluqtiki medeniyet qirghinchiliqigha ittirilmekte.

bular xitayning resmiy siyasetlirining biwasite netijisi bolup, 2017-yili 10-awghust elan qilinghanliqi melum bolghan bir bayanattiki melum jumliler buni teximu eniq korsitip beridu: «ularning neslini uzunglar, yiltizini qurutunglar, alaqisini uzunglar we menbesini yoqitinglar. 'ikki yuzlimichi'lerning yiltizini putunley kolap chiqiringlar we ulargha qarshi axirighiche kuresh qilishqa qesem qilinglar». kishilik hoquq tetqiqatchiliri, Jurnalistlar we paaliyetchi guruppilar keng kolemlik tutqun qilish, hemme yerde mewjut bolghan nazaretchilik, diniy adetlerge bolghan besim we aile hayati bilen maaripning eng ichki qatlamlirighiche singip kirgen bu jazalash siyasetlirini hojjetleshturdi. onlighan dolet hokumetliri «irqiy qirghinchiliq» degen terminni qollandi, berleshken doletler teshkilati bolsa bu xorlashning kolimi we xarakterining «insaniyetke qarshi jinayet» shekillendurushi mumkinlikidin endishe qilidighanliqini otturigha qoydi.

bu peqet siyasiy mesilila emes, belki bir milletning oz kimliki bilen mewjut bolup turush hoquqi mesilisidur. 2017-yilidin bashlap uyghur yazghuchiliri, alimliri, oqutquchiliri, senetkarliri, qiziqchiliri, naxshichiliri, diniy zatliri we kespiy xadimliri tutqun qilinghanlar yaki turmige tashlanghanlarning birinchi sepide boldi. medeniyet yetekchiliri hemishe birinchi bolup nishangha elinidu, chunki ular bir milletning tarixiy eslimisini qoghdighuchilardur. shairlar, pirofessorlar we senetkarlar sukutke mejburlanghanda, bir jemiyet peqet yekke shexslernila emes, belki ozining miras yetkuzguchi tomurlirini yoqitidu.

xitay dairiliri keng kolemlik lagergha qamash herikiti jeryanida milyonlighan uyghur, qazaq we bashqa turkiy musulmanlarni turmilerge qamidi. 3 milyondin artuq kishi jaza lagerlirigha solandi, shundaqla 1 milyondin artuq uyghur balisi assimilyatsiyeni asas qilghan yataqliq mektep maaripi arqiliq oz til we medeniyet muhitidin ayriwetildi. til ajizlashqanda naxshilar ozgiridu; naxshilar ozgergende eslime burmilinidu. medeniyetni weyran qilish mushundaq usulda elip berilidu: asta, izchil we putun dunyaning koz aldida.

bugunki kunde dunyaning diqqiti tugimes kirizislargha — urushlargha, saylamlargha, tebiiy apetlerge we iqtisadiy zerbilerge merkezleshti. emma xewer temiliri ozgirip turghan bilen, teximu chongqur we xeterlik bir jeryan koz aldimizda dawamlashmaqta. xitay sistemiliq halda uyghur tili we medeniyitini parchilap, etiqadni basturup, oxshimighan milletlerni dolet teripidin bekitilgen birdinbir qelipqa — yeni «xenzulashqan, kommunist we boysunghuchi» kimlikke mejburlimaqta. bu otken tarix emes, belki bizning koz aldimizda yuz beriwatqan realliqtur. medeniyetni yoqitish suriti nahayiti az hallarda bir kunluk chong pajie bilenla cheklinidu; u besim, nazaret, jazalash we erkinlik dairisining qedemmuqedem tariyishi arqiliq asta-asta ilgirileydu. u qorqunchsiz eytilidighan naxshilarning aziyishi, erkin tebriklinidighan bayramlarning yoqilishi we ejdadlirining mirasini toshuydighan sozlerni oginiwatqan balilarning tildin qelishi supitide korulidu. taki bir kuni, bir xelqning nopusini yenila sanighili bolidighan, emma ular emdi oz kimlikini ipadileydighan tilda sozliyelmeydighan haletke kelguche bu jeryan dawamlishidu.

eger dunya peqet partlighan we shawqunluq weqelergila diqqet qilsa, boghup olturuluwatqanlarni kormey qalidu. muzika daim dunyawi til dep atilidu. bu heqiqet, shu sewebtin bir milletning naxshisini cheklesh — putkul insaniyetke ortaq bolghan bir qimmetni boghushtur. bir dolet qaysi tarixning naxsha qilip eytilidighanliqini we qaysi hessiyatlargha ruxset qilinidighanliqini qarar qilghanda, bu senetni bashqurush emes, belki kimlikni qayta lahiyeleshtur. bir naxsha, hemme nerse tartiwelinghanda kishiler ozi bilen bille elip yureleydighan bir «meniwi weten»dur. eger uyghur naxshiliri jinayet dep qariliwatqan bolsa, bu del ularning milliy tewelik tuyghusini qoghdap keliwatqanliqi uchundur.

hechqandaq bir hokumetning, bir milletning tewelik tuyghusini we medeniyet yiltizini qanunsiz qilish hoquqi bolmasliqi kerek.