kishilik hoquq tetqiqat merkizining doklati: shi jinpingning biwasite jawabkarliqi we jinayetning kolimi
turkistan taymz, 22-yanwar, istanbul: tetqiqatchi xen wu (Hanh Vu) teripidin qelemge elinip, kishilik hoquq tetqiqat merkizi (Human Rights Research Center) teripidin 2026-yili 21-yanwar elan qilinghan «shinjangdiki uyghurlargha qaritilghan ziyankeshlik: qiyin-qistaq, insaniyetke qarshi jinayet we irqiy qirghinchiliq» namliq maqalide, xitay hokumitining sherqiy turkistanda yurguzuwatqan basturush siyasetlirining yuqiri qatlamdin pilanlanghan «dolet jinayiti» ikenliki kuchluk pakitlar bilen otturigha qoyuldi. maqalide alahide qeyt qilinishiche, yeqinqi on yil mabeynide uyghur milliy kimlikining yadroluq qimmet qarashlirini tuptin yoqitish meqsitide, dolet rehberlikining biwasite qomandanliqida maslashqan we sistemiliq bir heriket elip berilghan.
aptorning tehlil qilishiche, xitay hokumitining rayondiki besim siyasiti 2014-yilidin bashlap mislisiz derijide keskinleshken. xitay kompartiyesi uyghur we bashqa musulman milletlerni «yoshurun bixeterlik xewpi» dep qarap, «terrorluqqa qarshi urush» nami astida keng kolemlik basturush herikitini qozghighan. doklatta bayan qilinishiche, bu qattiq qol tedbirler peqetla bixeterlikni qoghdash uchun emes, belki hokumetning rayonni tamamen kontrol qilish we iqtisadiy jehettin merkezge beqindi qilish nishani uchun xizmet qildurulghan.
maqalidiki eng gewdilik nuqtilarning biri shuki, bu zulumlar yerlik emeldarlarning oz beshimchiliqi bolmastin, belki biwasite beyjingdiki merkiziy hokumetning pilanlishi bilen elip berilghan. aptor xitay reisi shi jinpingning 2014-yilidiki rayon ziyaritide bergen «mutleq rehim qilmasliq» heqqidiki yolyoruqini neqil kelturush arqiliq, jinayetning menbesini korsitip otken. bolupmu 2016-yili tibettiki basturush texnikiliri bilen tonulghan chen chuengoning rayongha partiye sekretari bolup kelishi bilen, «qayta terbiyelesh» namidiki yighiwelish lagerliri resmiy tuzumleshturulgen.
uyghur sot kollegiyesi (Uyghur Tribunal) ning bahalishiche, 2018-yiligha kelgende bu siyasetler «neslini uzush, yiltizini qurutush, alaqisini uzush» degen wehshiy buyruqlar bilen teximu yuqiri pellige chiqqan. yuz minglighan qoralliq xadim we yuzligen yengi qamaqxana qurulushini telep qilidighan bu ghayet zor sistemining yuqiri qatlamning testiqisiz emelge eshishi mumkin emes. shunga, sot kollegiyesi bu jinayetlerning eng eghir jawabkarliqini shi jinping we chen chuengo qatarliq yuqiri derijilik emeldarlarning ustige yukligen.
doklatta otturigha qoyulushiche, musteqil «uyghur sot kollegiyesi» ning tekshurush netijiliri rayondiki qiyin-qistaqlarning sistemiliq ikenlikini toluq ispatlighan. guwahchilarning bayanlirigha asaslanghanda, tutqunlar 22 kiwadrat metirliq tar kamerlarda 50 adem bilen bille yashashqa mejburlanghan, ademgerchiliktin berqete sharaitlarda, hetta hajetxana uchun ochuq chelekler ishlitilgen.
lagerlarda tirnaq sughurush, qattiq tayaq, «yolwas orunduq»qa kunlep baghlap qoyush we tok bilen zerbe berish qatarliq dehshetlik qiyin-qistaqlar tutqunlarning rohiy we jismaniy saghlamliqini weyran qilghan. teximu echinishliqi, ayallar we er tutqunlargha qarita sistemiliq jinsiy zorawanliq, kollektip basqunchiliq we jinsiy ezalargha tok kaltek ishlitish qatarliq insaniyet nomus qilidighan qilmishlar yuz bergen.
maqalide korsitilishiche, xitay hokumiti uyghur nopusining tebiiy kopiyishini tosush uchun meqsetlik halda «irqiy qirghinchiliq» tedbirlirini qollanghan. 2017-yildin bashlap, sherqiy turkistanning jenubiy wilayetliridiki tughut yeshidiki ayallarning 80 pirsentige yeqinigha mejburiy halda baliyatqugha uskune (IUD) selinghan, tughmas qiliwetilgen we hetta hamilisi chongiyip qalghan ayallarmu mejburiy bala chushurushke zorlanghan.
istatistikiliq sanliq melumatlargha qarighanda, xoten wilayitide tughulush nisbiti 2018-yiligha kelgende shiddet bilen towenlep, her ming ademge 25.41 din 7.41 ge chushup qalghan. bu tiragediyelik pakitlargha asasen, sot kollegiyesi xitayning uyghurlarning neslini qurutushni nishanlighanliqini we buning xelqaraliq qanunlar boyiche «irqiy qirghinchiliq» jinayitini shekillenduridighanliqini bekitken.
aptorning tekitlishiche, xitay hokumiti rayonning diniy we medeniyet yiltizini qurutush uchun texminen 16,000 meschitni (omumiy meschit sanining 65 pirsenti) weyran qilghan yaki bashqa meqsetlerge ozgertken. namaz oqush, saqal qoyush we roza tutush qatarliq normal diniy adetler «ashqunluq» dep qarilip, minglighan kishining uzun muddetlik qamaq jazasigha hokum qilinishigha seweb bolghan. shuning bilen bir waqitta, 880 mingdin artuq uyghur perzenti ata-anisidin mejburiy ayriwetilip, xitayche yataqliq mekteplerde milliy kimlikidin yatlashturulghan.
buningdin bashqa, «tughqanlishish» namidiki siyaset arqiliq milyonlighan xitay kadirliri uyghur aililirige orunlashturulghan. bu xadimlar uyghurlarning xususiy turmushini nazaret qilghan, hetta erliri lagerda yaki turmide bolghan ayallar bilen bir oyde qelish arqiliq jinsiy parakendichilik salghan.
maqalining axirida xen wu mundaq yekun chiqiridu: gerche uyghur sot kollegiyesining biwasite ijra qilish we jazalash hoquqi bolmisimu, emma uning toplighan ret qilghili bolmaydighan delil-ispatliri xitayning jinayetlirini tarix betige yezishqa muhim ehmiyetke ige. dunya uyghur qurultiyi bu tarixiy hokum elan qilinghan 9-dekabirni «uyghur irqiy qirghinchiliqini xatirilesh kuni» dep elan qilghan.
bu doklat, xitay kompartiyesining yuqiri derijilik rehberlirining biwasite qomandanliqida, bir milletni putunley yoqitish yaki assimilyatsiye qilish uchun pilanliq, sistemiliq we wehshiylerche «dolet jinayiti» otkuzuwatqanliqini yene bir qetim pash qilip berdi.
