birleshken doletler teshkilati (b d t) mutexessisliri xitayda uyghur, qazaq, qirghiz we tibet qatarliq az sanliq milletlerning mejburiy emgekke seliniwatqanliqi hemde medeniyet kimlikining zerbe obyekti qiliniwatqanliqigha dair eyibleshlerdin chongqur endishe qiliwatqanliqini bildurdi.
2026-yili 23-yanwar, uyghur xewer
birleshken doletler teshkilati mutexessisliri 2026-yili 22-yanwar kuni bayanat elan qilip, sherqiy turkistanda we xitayning ichki rayonlirida uyghur, qazaq, qirghiz we tibet qatarliq az sanliq millet guruppilirining mejburiy emgekke seliniwatqanliqigha dair doklatlardin jiddiy ensireydighanliqini bildurdi. mutexessisler bu ehwalning doletning «emgek kuchi yotkesh» pirogrammiliri arqiliq emelge eshiwatqanliqini we az sanliq milletlerning medeniyet kimlikini zerbe obyekti qilghanliqini tekitlidi.
b d t mutexessislirining qarishiche, xitaydiki mejburiy emgek doletning «namratliqtin qutuldurush uchun emgek kuchi yotkesh» pirogrammiliri arqiliq asanlashturulmaqta. bu pirogrammilar uyghur we bashqa az sanliq millet guruppilirini sherqiy turkistandiki we bashqa rayonlardiki xizmetlerge mejburlimaqta. bu kishiler uzluksiz kozitish, nazaret qilish we eksplatatsiye qilinishqa duchar bolmaqta; jazalinish we xalighanche tutup turulush qorqunchisi sewebidin xizmetni ret qilish yaki almashturush tallishi yoq. sherqiy turkistandin 2021-2025-yilliq pilandila 13.75 milyon emgek kuchi yotkesh nishanlanghan bolsimu, emeliy sanlarning bu miqdardin eship ketkenliki otturigha qoyulmaqta.
tibetlermu «terbiyelesh we emgek kuchi yotkesh heriket pilani»gha oxshash pirogrammilar bilen mejburiy emgekke selinmaqta. bu pilanlar «yezilardiki eshincha emgek kuchliri»ni terbiyelesh we yotkesh uchun herbiyche kespiy terbiyelesh usullirini qanunluq qilip korsetmekte. 2024-yili texminen 650 ming tibetlikning bu yotkeshlerdin tesirge uchrighanliqi texmin qilinmaqta. uningdin bashqa, tibetler «dehqanlarni kochurush» pirogrammisi arqiliq yurt-makanliridin ayrilmaqta; bu pirogramma tekrarlanghan oy ziyaretliri, jazalash tehditliri we asasliq mulazimetlerni uzup qoyushqa oxshash besim xarakterlik usullar bilen «raziliq» hasil qilishqa urunmaqta.
mutexessisler bu emgek kuchi we yer-zemin yotkeshlirining, uyghur, bashqa az sanliq milletler we tibetlerning medeniyet kimlikini namratliq bahanisi bilen mejburiy qayta shekillendurush siyasitining bir qismi ikenlikini bayan qildi. bu pirogrammilar dehqanchiliqqa tayinidighan yaki kochmen charwichiliqni asas qilghan eneniwi turmush sheklini, shexslerni maashliq ishlemchilikke mejbur qilidighan yerlerge kochurush arqiliq ozgertmekte. netijide ularning tili, jemiyet qurulmisi, turmush usulliri, medeniyet we diniy paaliyetliri ziyangha uchrap, eslige kelturgili bolmaydighan yoqitishlarni kelturup chiqarmaqta.
b d t mutexessisliri yene mejburiy emgek bilen ishlepchiqirilghan mallarning uchinchi ellerdiki shirketler arqiliq yer shari teminlesh zenjirige kirip ketishidinmu chongqur ensireydighanliqini bildurdi. bu ehwal nishanliq soda cheklimiliri we insan heqliri jehettiki tekshurush mexanizmlirining unumi mesilisini kuntertipke elip kelmekte. mutexessisler xitayda paaliyet elip beriwatqan meblegh salghuchilar we karxanilarni, b d t ning soda we insan heqliri yetekchi pirinsipliri boyiche insan heqliri tekshurushi elip berishqa we teminlesh zenjiridiki xeterlerni nezerde tutushqa chaqirdi. shirketlerning oz meshghulatlirining mejburiy emgek bilen bulghanmasliqigha kapaletlik qilishi kereklikini eskertken mutexessisler, musteqil b d t insan heqliri mexanizmlirining xitaygha erkin kirishige ruxset qilinishi heqqidiki chaqiriqini yene bir qetim tekrarlidi.
