tehriri: d. abdurehim dolet
2026-yili 27-yanwra
mezkur analiz maqalisi, dunyadiki nopuzluq istrategiyelik tetqiqat organlirining biri bolghan amerika rand (RAND) shirkiti 2026-yili 1-ayda elan qilghan «yengi milletler dewri: suniy eqil dewridiki kuch we ewzellik» namliq doklatini asasiy menbe qilghan. shundaqla, tashqi siyaset tetqiqat instituti (FPRI) ning 2026-yili 26-yanwar elan qilghan «amerikining suniy eqilni tezlitish pilani bilen xitayning endizisi» namliq analizimu qoshumche menbe supitide paydilinildi. bu ikki muhim hojjet dunyaning suniy eqil (AI) texnikisi arqiliq zor bir tarixiy ozgirish hasil qilish aldida turuwatqanliqini, bu jeryanda doletler ara riqabetning mahiyiti peqet texnikiliq ustunlukla emes, belki jemiyet qurulmisi, bashqurush endizisi we insaniy amillargha baghliq ikenlikini yorutup bergen. mezkur maqalining ehmiyiti shuki, u bizge suniy eqil dewride bir milletning qed koturushi yaki chekinishining tup seweblirini tarixiy we real nuqtidin chushinishimizge yardem beridu.
kirish soz: dunya tarixi yene bir qetimliq ghayet zor burulush nuqtisida
dunya tarixi yene bir qetimliq ghayet zor burulush nuqtisida turmaqta. insaniyet jemiyiti xuddi 18-esirdiki sanaet inqilabigha oxshash, belkim uningdinmu chongqur we keng dairilik bir texnika inqilabining bosughisigha kelip qaldi. bu bolsimu del suniy eqil (AI) inqilabidur. lekin, bugunki kunde kopinche kishiler we hokumetlerning diqqiti peqet texnikining ozigila, yeni ozek (Chip), sanliq melumat merkezliri we hesablash modellirighila merkezleshken. halbuki, rand shirkitining yeqinda elan qilghan doklati bizge teximu chongqur bir heqiqetni eskertidu: suniy eqil dewridiki riqabetning mahiyiti texnikiliq emes, belki mahiyet jehettin ijtimaiydur (rand, 8-bet).
tarixqa nezer salidighan bolsaq, texnika inqilabining jughrapiyelik siyasetke korsitidighan tesirining ghayet zor bolidighanliqini korimiz. sanaet inqilabi mezgilide engliye we keyinche yaponiye (meyji islahati arqiliq) tez surette tereqqiy qilip dunyawi kuchke aylanghan bolsa, bu ozgirishke maslishalmighan osmaniylar imperiyesi we char rusiyege oxshash doletler arqida qalghan yaki parchilinip ketken (rand, 1-3-betler). bu tarixiy ders bizge shuni uqturiduki, bir doletning teqdiri uning yengi texnikini qanchilik tez qobul qilishi we uni jemiyetning her qaysi qatlamlirigha qanchilik unumluk singdurelishi bilen belgilinidu.
suniy eqil dewridimu del oxshash qanuniyet rol oynaydu. qaysi doletning jemiyiti bu yengi texnikini qobul qilishqa, uni iqtisad we herbiy sahelerge tetbiqlashqa hemde texnika kelturup chiqiridighan ijtimaiy zilzililerni bashqurushqa qadir bolsa, shu dolet ghelibe qilidu (rand, 11-bet). demek, riqabet ewzelliki peqet eng kuchluk suniy eqil modeligha ige bolush bilenla emes, belki shu texnikining jemiyette qanchilik keng kolemde «omumlishishi» (Diffusion) bilen belgilinidu.
bu jeryanda, amerika yaki bashqa her qandaq bir doletning bu dewrde ustunlukni saqlap qelishi uchun, peqet ilghar chip we modellarni yasap chiqishi yeterlik emes. belki, bir xil «milliy yengilinish» (National Renewal) istrategiyesini yolgha qoyushi kerek (rand, 16-bet). bu istrategiye texnikinila emes, belki jemiyetning rohini, tuzulmini we insaniy qimmet qarashlirini qaytidin qurup chiqishni telep qilidu.
rand doklatida doletlerning riqabet kuchini belgileydighan yette asasliq ijtimaiy alahidilik otturigha qoyulghan: milliy irade we arzu, birlikke kelgen milliy kimlik, ortaq purset, aktip dolet, unumluk organlar (tuzulme), oginish we maslishishchanliq, shundaqla kop xilliq we kop menbelikliktur (rand, 10-12-betler). kimning bu sahelerde ustunlukke ige bolushi, suniy eqilni qandaq ishlitishige baghliq. towende biz bu alahidiliklerni we ikki chong doletning istrategiyesini tepsiliy muhakime qilimiz.
1. ikki xil istrategiye: amerikining tezlitishi we xitayning omumlashturushi
bu nuqtini FPRI ning analizidiki amerika bilen xitayning suniy eqil istrategiyesidiki perqler eniq yorutup beridu. xitayning herbiy we puqrawi texnikini birleshturush (Military-Civil Fusion) istrategiyesi emeliyette bir xil «omumlishish endizisi» (Diffusion Model) bolup, texnikini tejribixanidin emeliy qollinishqa tez surette aylandurushni meqset qilidu. xitay nowette soda xarakterlik yengiliqlarni tezlikte herbiy ishlargha tetbiqlap, keng kolemde ishlitishke jiddiy ehmiyet bermekte (FPRI doklati).
buninggha selishturghanda, amerika dolet mudapie ministirliqining yengi istrategiyesimu ilgiriki texnika keshpiyatighila ehmiyet berishtin halqip, «tezlitish pilani» (Acceleration Plan) arqiliq biyurokratik tosalghularni yoqitishqa tirishmaqta. amerikining meqsiti suniy eqilni qoshun ichide sinaq qilish basquchidin heqiqiy jenggiwarliqqa aylandurush suritini ashurushtur. bu riqabette «kim eng tez oginip, texnikini eng tez orunlashturalisa, shu yengguchi bolidu» degen pirinsip hel qilghuch rol oynaydu (FPRI doklati).
FPRI doklatida korsitilginidek, amerikining «tezlitish turliri» (Pace-Setting Projects) del mushundaq tirishchanliqning tipik bir misalidur. mesilen, «Swarm Forge» we «Open Arsenal» qatarliq turler arqiliq amerika herbiy sahesi yengiliq yaritishni tezlitip, xitayning kolemlik ishlitish ewzellikige taqabil turmaqchi. amerika uchun eng chong xeter texnika kemchilliki emes, belki biyurokratik surkilish bolup, yengi istrategiye del mushu tosalghularni, yeni sanliq melumatlarni bolushush we testiqlash resmiyetlirini tezlitishni nishan qilghan (FPRI doklati).
xitayning suniy eqilni qoshunda ishlitish qedimi kopinche «texnika musabiqisi» dep qaralsimu, emeliyette bu bir «qobul qilish musabiqisi» dur. xitay xelq azadliq armiyesi yeqinqi on yilda mashinilishishtin uchurlishishqa, emdilikte bolsa «eqilliqlishish» (Intelligentization) basquchigha qedem qoydi. bu yerdiki hel qilghuch amil qarar chiqirish ewzelliki we bilish iqtidarini ashurush arqiliq jeng meydanida dushmendin tez heriket qilishtur (FPRI doklati).
amerikining istrategiyesi bolsa «urush dewridikidek» (Wartime approach) bir xil jiddiylik bilen tosalghularni yoqitishni telep qilidu. yeni guwahname berish, sinaq qilish we toxtam tuzush qatarliq jeryanlardiki resmiyetchilikni azaytip, texnikining emeliy kuchke aylinish waqtini qisqartishni meqset qilidu. bu yerdiki meqset suniy eqilni peqet tejribixanidiki model peti qaldurmay, uni heqiqiy jenggiwar kuchke aylandurushtur (FPRI doklati).
bu ikki xil istrategiyening arqisida yatqan logika shuki, texnika qanchilik ilghar bolushidin qetiynezer, eger u keng kolemde we unumluk ishlitilmise, doletning riqabet kuchige aylinalmaydu. xitay merkezlik tuzulmisi arqiliq buni ishqa ashurushqa tirishiwatqan bolsa, amerika ozining yengiliq yaritish ekologiyesini qozghitish arqiliq buninggha taqabil turmaqta. xulasiligende, amerika we xitay otturisidiki bu riqabet peqet kimning teximu eqillik mashinisi barliqida emes, belki kimning tuzulmisining yengi texnikigha teximu tez maslishalaydighanliqida ipadilinidu. suniy eqilning herbiy we iqtisadiy sahede omumlishishi (Diffusion) kelgusidiki kuch tengpungluqini belgileydighan asasliq amil bolup qalidu (rand, 11-bet).
2. milliy irade we kimlik: jemiyetning rohiy tuwrukliri
rand doklatida otturigha qoyulghan yette asasliq ijtimaiy alahidilikning ichide «milliy irade» we «birlikke kelgen milliy kimlik» eng halqiliq orunda turidu. tarixtiki kuchluk doletler hemishe ozige ishinidighan we dunyada iz qaldurushni oylaydighan iradige ige bolghan (rand, 68-bet). suniy eqil bir doletke yengi ishench we kuch beghishlishi mumkin. mesilen, xitayning yengi ochuq kodluq modelliri xelqide milliy iptixarliqni qozghighangha oxshash, texnikiliq utuqlar milletlerni rohlanduridu (rand, 69-bet).
emma buning yene bir terepte xetirimu bar: eger suniy eqil insanlarning ornini elip, kishilerni teximu hurun we meqsetsiz qilip qoysa (yeni «Wall-E» filimidikidek ehwal), bu milletning riqabet kuchini ajizlashturidu (rand, 71-bet). kishiler qiyinchiliqlargha duch kelishtin qechip, suniy eqilning rahet qoynigha ozini atsa, milliy irade sunup ketidu. jemiyete «jimjit chekinish» yaki «tekshi yetiwelish» gha oxshash passip hadisiler kopeyse, suniy eqil bu xil rohiy haletni teximu eghirlashturuwetishi mumkin (rand, 72-bet).
«birlikke kelgen milliy kimlik» mesilisimu oxshashla muhim. kuchluk doletlerning puqralirida oz dolitige bolghan sadaqet we ortaq tewelik tuyghusi bolidu (rand, 77-bet). lekin suniy eqil jemiyetni boluwetish potensiyaligha ige. bolupmu suniy eqil arqiliq yasalghan yalghan uchurlar we qutuplishish kishiler arisidiki ortaq chinliq tuyghusini weyran qilip, jemiyetni parchilap tashlishi mumkin (rand, 83-bet). eger kishiler suniy eqil arqiliq ozi xalighan uchurlarghila eriship, ortaq heqiqettin yiraqlashsa, milliy birlikke dez ketidu.
suniy eqilning yene bir xetiri shuki, u jemiyettiki ijtimaiy kapitalni, yeni kishiler otturisidiki ishench we hemkarliq torini ajizlashturuwetishi mumkin (rand, 126-bet). kishiler real turmushtiki murekkep munasiwetlerdin qechip, suniy eqil hemrahliri (Chatbots) bilen sirdishidighan halet shekillense, bu jemiyetning uyushushchanliqigha ziyan yetkuzidu. bu xil «reqemlik lechinka» (Technological Cocoon) boluwelish kishilerni ozara yatlashturup, milliy kimlikning asasini tewritip qoyidu (rand, 71-bet).
eger suniy eqil kishilerning ozara munasiwitini we jemiyettiki ornini qaytidin belgilise, biz «insan bilen suniy eqil arilashqan jemiyet» ke duch kelishimiz mumkin (rand, 79-bet). bundaq ehwalda, «millet» yaki «wetendash» degen uqumlarning menisimu ozgirishi mumkin. eger suniy eqil agentliri jemiyette musteqil rol oynashqa bashlisa, bu insanlarning milliy kimlik tuyghusigha qandaq tesir korsitidu? bu texi jawabi tepilmighan soaldur.
buningdin bashqa, suniy eqilning tesiride milliy iradining «heddidin eship ketish» (Overreach) xewpimu bar. eger bir dolet suniy eqil arqiliq ozini heddidin ziyade kuchluk hes qilip, bashqa doletlerge oz hokumranliqini yurguzushke urunsa, bu xuddi tarixtiki imperiyelerning halakitige oxshash aqiwetlerni kelturup chiqirishi mumkin (rand, 70-bet). shunga, milliy irade bilen ehtiyatchanliqni birleshturush intayin muhim. suniy eqil yene yengi diniy etiqadlar yaki ideologiyelerni peyda qilish ehtimalliqighimu ige. eger suniy eqil modelliri kishilerge yengiche dunya qarashlirini singdurup, eneniwi qimmet qarashlarni weyran qilsa, bu jemiyetning parchilinishini tezlitiwetidu (rand, 82-bet). bundaq ehwalda, ortaq milliy kimlikni saqlap qelish teximu qiyinlishidu. xulasiligende, suniy eqil milliy irade we kimlikke qosh yonilishlik tesir korsitidu: u bir tereptin doletni qudret tapquzup, xelqni rohlanduralisa, yene bir tereptin kishilerni horunlashturup, jemiyetni parchilap tashlishi mumkin. muhimi, doletlerning bu texnikini qandaq bashqurushi we uning jemiyetke bolghan tesirini qandaq tizginlishidur.
3. purset we adalet: oligarxiye xewpige qarshi
«ortaq purset» yaritish muweppeqiyet qazanghan jemiyetlerning yene bir asasliq alahidilikidur. bu, bir dolettiki barliq kishilerning oz qabiliyitini jari qildurush, ishlesh we tereqqiy qilish pursitige ige bolushini korsitidu (rand, 91-bet). sanaet inqilabi deslipide zor tengsizlik elip kelgen bolsimu, keyinche ottura sinipning kengiyishige purset yaratqan (rand, 92-bet). suniy eqil dewridimu eger bu texnika peqet az sandiki serxillarning qolida merkezliship qalsa, jemiyettiki tengsizlik teximu kengiyip, «purset oligarxiyesi» (Oligarchy of Opportunity) ni kelturup chiqiridu (rand, 100-bet).
suniy eqilning ish orunlirini igiliwelish ehtimalliqi zor bolup, bezi molcherlerde 2050-yilghiche xizmet saitining %70-80 pirsentini aptomatlashturush mumkinliki otturigha qoyulghan (rand, 98-99-betler). eger bu jeryan muwapiq bashqurulmisa, emgekchiler bilen meblegh salghuchilar otturisidiki perq teximu chongiyip, jemiyet muqimsizliqi kelip chiqidu. shunga, muweppeqiyet qazanghan jemiyet suniy eqilni insanlarning ornini alidighan emes, belki insanlarning iqtidarini ashuridighan qoral supitide ishliteleydighan jemiyettur.
bu yerde eng halqiliq uqum «insaniy subyektipliq» (Human Agency) yaki oz teqdirige ozi xoja bolush hoquqidur (rand, 94-bet). suniy eqilning kishilerning ornigha qarar chiqirishi, uchurlarni suzushi we hetta ijadiyet bilen shughullinishi insanlarning ozlukidin yengiliq yaritish we teshebbuskarliq iqtidarini ajizlashturuwetishi mumkin. mesilen, london taksi shopurlirining «bilim» (The Knowledge) imtihani uchun yillap tirishishi bilen GPS ishlitidighan shopurlar otturisidiki perq, heqiqiy maharet bilen texnikiliq qolayliqning perqini korsitip beridu (rand, 95-bet).
suniy eqil bezide towen maharetlik ishchilarning sewiyesini osturup, «barawerlik» yaritishi mumkin. mesilen, suniy eqil yardimide yengi xizmetchiler tejribilik xizmetchiler bilen oxshash unumde ishliyelishi mumkin. emma, yene bir tereptin, bu ehwal japa tartip maharet igiligenlerning emgikini qimmetsiz qilip qoyushi, netijide heqiqiy maharet we hunerwenchilik rohining yoqilishigha seweb bolushi mumkin (rand, 96-bet).
algorizimliq mustebitlik (Algorithmic Tyranny) yene bir chong xeterdur (rand, 98-bet). algorizimlarning ishqa elish, qerz berish yaki sot hokumi chiqirishta ishlitilishi, nurghun kishilerning adil muamilige erishish hoquqini depsende qilishi mumkin. bolupmu bu sistemilarda mewjut bolghan yoshurun bir tereplimilik (Bias) jemiyettiki ajiz topilargha teximu eghir zerbe berishi mumkin (rand, 137-bet). shunga, doletler suniy eqilning paydisini barliq puqralargha adil teqsimlesh uchun konkret siyasetlerni tuzushi kerek. ajemoghlu we jonsonning tekitlishiche, texnika tereqqiyatining mewisi ozlukidin hemmeylenge tegmeydu, belki bu toghra ijtimaiy we siyasiy tallashlarning netijiside emelge ashidu (rand, 100-bet). eger bu tallashlar toghra elip berilmisa, suniy eqil jemiyetni teximu chongqur tengsizlik we adaletsizlikke mehkum qilishi mumkin.
axirida, purset we adalet mesilisi peqet iqtisadiy menpeetla emes, belki insaniy qedir-qimmet mesilisidur. insanlarning oz emgiki we ijadiyiti arqiliq jemiyetke tohpe qoshush pursiti bolmisa, jemiyetning hayatiy kuchi ajizlaydu. shunga, suniy eqilni insanlarning ornini alidighan emes, belki ularni qudret tapquzidighan shekilde tereqqiy qildurush zorur (rand, 101-bet).
4. aktip dolet we unumluk organlar
«aktip dolet» amili suniy eqil dewride intayin muhim. tarixta muweppeqiyet qazanghan doletlerning hemmiside degudek hokumet riqabet ewzelliki yaritishta aktip rol oynighan (rand, 107-108-betler). bugunki kunde amerika hokumitining suniy eqil tereqqiyatini qollishi, ul-eslihe selishi we tetqiqatqa meblegh selishi del mushundaq aktip doletning ipadisidur. FPRI ning doklatidiki «tezlitish turliri» del mushundaq aktip dolet herikiti bolup, u peqet texnika emes, belki bashqurush endizisini islah qilishni meqset qilidu (FPRI doklati).
«unumluk organlar» (tuzulme) mesilisimu oxshashla muhim (rand, 119-bet). hazir nurghun tereqqiy qilghan doletlerde hokumet organlirining iqtidari ajizlap, xelqning ishenchisi towenlep ketti (rand, 60-bet). suniy eqil hokumet xizmitini addiylashturush, unumni ashurush we biyurokratliqni azaytish arqiliq organlarni qaytidin janlandurush pursiti bilen teminleydu (rand, 122-bet). mesilen, baj ishliri, qatnash bashqurush we saghlamliq mulazimetliride suniy eqilni ishlitish arqiliq unumni ashurghili bolidu.
lekin, organlar suniy eqilni ishlitishte ehtiyat qilishi kerek, bolmisa bu yengi texnika «yirtquch biyurokratiye» (Predatory Bureaucracy) ni kelturup chiqirip, puqralarning hoquqini depsende qilidighan qoralgha aylinip qelishi mumkin (rand, 124-bet). algorizimliq qarar chiqirish insaniy hesdashliqtin xaliy bolghachqa, adaletsizlik elip kelishi mumkin. mesilen, amisterdamdiki parawanliq tarqitish sistemisidiki meghlubiyet, suniy eqilning murekkep ijtimaiy mesililerni hel qilishta cheklimige uchraydighanliqini korsitip berdi (rand, 46-bet).
shunga, amerika yaki bashqa her qandaq bir doletning bu dewrde ustunlukni saqlap qelishi uchun, bir xil «milliy yengilinish» (National Renewal) istrategiyesini yolgha qoyushi kerek (rand, 154-bet). bu istrategiye texnikinila emes, belki jemiyetning rohini, tuzulmini we insaniy qimmet qarashlirini qaytidin qurup chiqishni telep qilidu. bu jeryanda hokumet organlirini islah qilish we ammiwi mulazimette suniy eqilni adil we unumluk ishlitish intayin muhim. aktip dolet yene suniy eqilni qollinishta xususiy sahe bilen hemkarlishishi, emma uninggha beqinip qalmasliqi kerek. eger dolet suniy eqilni chushinish we bashqurushta xususiy shirketlerning arqisida qalsa, bu doletning igilik hoquqi we ammiwi menpeetni qoghdash iqtidarigha ziyan yetkuzidu. shunga, hokumet ozining suniy eqil iqtidarini (Public-Sector AI Competence) osturushi intayin zorurdur (rand, 14-bet).
axirida, aktip dolet we unumluk organlar suniy eqilni peqet bir texnika dep qarimastin, belki jemiyetni qaytidin teshkillesh we yaxshilashning bir pursiti dep qarishi kerek (rand, 116-bet). bu maarip, saghlamliq, we bashqa ammiwi mulazimetlerde suniy eqilni ishlitip, puqralarning turmush supitini osturush we doletke bolghan ishenchni qayturup kelishni oz ichige alidu.
5. oginish, maslishish we kop xilliq: kelgusining achquchi
rand doklatida korsitilgen yene ikki muhim alahidilik — «oginish we maslishishchanliq» (rand, 131-bet) hemde «kop xilliq we kop menbelikliktur» (rand, 141-bet). riqabette utup chiqqan milletler hemishe yengi idiyelerge ochuq, oginishke herismen kelidu (rand, 132-bet). suniy eqil insanlarning oginish iqtidarini zor derijide ashuralaydu, bolupmu pen-texnika tetqiqatida yengi bayqashlarni tezliteleydu (rand, 133-bet).
lekin, bu yerdimu zor xewp bar. eger kishiler barliq tepekkur we qarar chiqirish ishlirini mashinilargha tapshurup berse (Cognitive Off-loading), insanlarning eqliy iqtidari chekinip, «bilish horunluqi» kelip chiqishi mumkin (rand, 136-137-betler). oqughuchilar maqale yezishni, tetqiqatchilar tehlil qilishni suniy eqilge tapshurup berse, insaniyetning heqiqiy ijadchanliqi qurishi mumkin. shunga, heqiqiy oginishchan jemiyet bolush uchun, suniy eqilni insan mengisining ornigha dessetkuchi emes, belki uni kucheytkuchi supitide ishlitish kerek.
«kop xilliq we kop menbeliklik» mu oxshashla muhim. tarix shuni ispatlayduki, kop xil pikir we medeniyetlerge ochuq bolghan jemiyetler teximu kop yengiliq yaritalaydu (rand, 142-bet). suniy eqil oxshimighan kishilerning idiyesini bir yerge jughlashqa yardem berishi mumkin. emma u yene «algorizimliq bir xillishish» (Homogeneity) ni kelturup chiqirip, idiyewi kop xilliqni boghup qoyushimu mumkin (rand, 143-bet). eger hemme adem oxshash suniy eqil modelidin jawab alsa, insaniyetning tepekkuri bir qelipqa chushup qelip, yengiliq yaritish iqtidari ajizlaydu.
bu yerde eng halqiliq uqum «insaniy subyektipliq» (Human Agency) yaki oz teqdirige ozi xoja bolush hoquqidur. suniy eqilning kishilerning ornigha qarar chiqirishi, uchurlarni suzushi we hetta ijadiyet bilen shughullinishi insanlarning ozlukidin yengiliq yaritish we teshebbuskarliq iqtidarini ajizlashturuwetishi mumkin (rand, 67-bet). eger bir millet barliq tepekkur we qarar chiqirish ishlirini mashinilargha tapshurup berse, u milletning «oginish we maslishish» iqtidari yoqilidu. shunga, riqabette utup chiqish uchun, suniy eqilni insanlarning erkin iradisini yoqitidighan emes, belki uni kucheytidighan shekilde layihelesh we bashqurush kerek. mana bu, amerika we bashqa doletler uchun eng chong sinaq we pursettur (rand, 154-bet).
xulasiligende, suniy eqil dewridiki doletler ara riqabet bir meydan texnika musabiqisila bolup qalmastin, belki bir meydan chongqur ijtimaiy we siyasiy sinaqtur. rand doklatida otturigha qoyulghan yette ijtimaiy alahidilik — milliy irade, kimlik, purset, aktip dolet, unumluk organ, oginish we kop xilliq — bir doletning suniy eqil dewridiki teqdirini belgileydu (rand, 13-bet). kimki bu yengi texnikini jemiyetke eng unumluk singdureleydiken, organlirini islah qilip unumni ashuralaydiken we insaniy irade we ijadkarliqni qoghdap qalalaydiken, shu dolet kelgusining xojayini bolidu.
6. xulase: texnikidin halqighan kelgusi
yuqiridiki muhakimiler bizni nahayiti eniq bir xulasige yetekleydu: suniy eqil herqanche kuchluk bolushidin qetiynezer, u peqet bir qoral bolup, bu qoralning qaysi terepke qarap atidighanliqini uni ishletken jemiyetning «rohi» belgileydu. rand doklatida tekitlenginidek, milletlerning teqdiri texnika dowisi (Technology Stack) ning egizlikide emes, belki shu texnikining jemiyet tomurida qanchilik saghlam eqishida ipadilinidu. eger suniy eqil jemiyetni parchilisa, insanlarning ijadchanliqini boghsa we adaletsizlikni kucheytse, u texnikigha ige doletning riqabet kuchi ashmayla qalmastin, belki ichki ziddiyetler tupeylidin ajizliship ketishi mumkin (rand, 11-bet).
bu jeryanda eng halqiliq nuqta «insaniy subyektipliq» (Human Agency) ni qoghdap qelishtur. biz suniy eqilni insanlarning ornini alidighan «xojayin» emes, belki insanlarning qabiliyitini ashuridighan «hemrah» (Co-pilot) ornida korushimiz kerek. rand doklati agahlandurghandek, eger biz tepekkur we qarar chiqirish hoquqini mashinilargha otunup bersek, bizning milliy iradimizmu, yengiliq yaritish iqtidarimizmu tedrijiy yoqilidu (rand, 152-bet). shunga, dolet istrategiyesi peqet texnikini tereqqiy qildurushqila emes, belki insanlarning bu yengi dewrde oz rolini qandaq jari qildurushigha yetekchilik qilishqa merkezlishishi lazim.
amerika we xitaydek chong doletlerning riqabitide, amerikining «tezlitish pilani» bilen xitayning «omumlishish endizisi» otturisidiki perq, emeliyette ikki xil ijtimaiy tuzulmining maslishishchanliqini sinaydu. qaysi terep suniy eqilni teximu keng, teximu bixeter we teximu unumluk halda jemiyetning hujeyrilirigiche singdureleydiken, shu terep kelguside ustunlukni igileydu. bu yerde «milliy yengilinish» (National Renewal) istrategiyesi achquchluq rol oynaydu, u kona tuzulmilerni islah qilip, yengi texnikigha mas kelidighan janliq, adil we unumluk jemiyet berpa qilishni meqset qilidu (rand, 154-bet).
axirida shuni eytish kerekki, suniy eqil dewri bir meydan texnikiliq imtihan bolush bilen birge, yene bir meydan ijtimaiy we exlaqiy sinaqtur. biz bu kuchluk qoralni insaniyetning bext-saaditi, jemiyetning muqimliqi we milletning gullinishi uchun ishlitelemduq yaki uning bizni bashqurushigha yol qoyamduq? bu soalning jawabi milletlerning kelgusi teqdirini belgileydu. tarix shuni ispatlayduki, texnikigha qul bolghanlar emes, belki uni eqil bilen tizginliyeligenlerla heqiqiy ghelibe qazanghuchilardur.
paydilanghan menbeler:
- Mazarr, M. J. (2026). A New Age of Nations: Power and Advantage in the AI Era. RAND Corporation.
- Vaughn, S. (2026). The US AI Acceleration Plan vs China’s Diffusion Model. Foreign Policy Research Institute (FPRI).
