1997-yili 5-fewral ghulja shehiride, qoralsiz uyghur er-ayalliri kunseri kuchiyiwatqan siyasiy, medeniyet we diniy ziyankeshliklerge qarshi tinch usulda kochilargha chiqti. kemsitish xarakterlik siyasetlerge we «meshrep»ke oxshash ijtimaiy yighilishlarning cheklinishige xatime berishni oz ichige alghan kishilik hoquq telepliri bilen bashlanghan bu ammiwi heriket, xitay dairilirining qanliq basturushigha uchridi. xitay bixeterlik kuchliri namayishchilargha oq chiqirip, nurghun kishini olturdi we yarilandurdi; uningdin keyinki heptilerde minglighan kishini tutqun qildi. yuzligen kishi qiynaqqa uchridi, adil bolmighan sotlarda jazalandi, olumge hokum qilindi yaki iz-dereksiz yoqap ketti.
aridin 29 yil otken bolsimu, ghulja qirghinchiliqi xitay hokumitining uyghur xelqige qarita sadir qilghan, texiche hesabati qilinmighan dolet zorawanliqi pajiesi supitide turmaqta. 1997-yili 5-fewraldiki qirghinchiliq — xitay hokumitining keyinche uyghurlarni we bashqa turkiy xelqlerni nishan qilghan keng kolemlik lagerlargha qamash, turmilerge tashlash, omumyuzluk nazaret qilish, medeniyetni yoqitish, mejburiy emgekke selish we tughut cheklesh tedbirlirini oz ichige alghan insaniyetke qarshi jinayetliri hem irqiy qirghinchiliqining muqeddimisi idi.
basturushning intayin eghir bolghanliqigha qarimay, xitay hokumiti ghuljidiki zorawanliqlar uchun jawabkarliqqa tartilmidi, shundaqla olturulgen, tutqun qilinghan yaki iz-dereksiz yoqap ketkenlerning aile-tawabiatlirigha aqiwetke alaqidar uchurlar ashkarilanmidi yaki tolem tolenmidi. xelqara jemiyetning buningdin 30 yil ilgiri bu jinayetlerge taqabil turalmighanliqi, xitay hokumitining jazadin qutulup qelish aditini we kunseri kuchiyiwatqan ziyankeshliklirini teximu edep ketkuzdi.
ghulja qirghinchiliqini xatirilesh uyghurlar uchun bir eslime paaliyiti bolupla qalmay, belki xelqara jemiyetning oz exlaqiy we qanuniy mejburiyetlirini ada qilishi uchun hoshyarliqni dawamlashturushi kereklikini eskertidu. uyghur kishilik hoquq qurulushi bezi doletlerning uyghur kishilik hoquq mesiliside xitaygha taqabil turush uchun korsetken tirishchanliqlirini mueyyenleshturidu; shundaqtimu, xitay bilen bolghan siyasiy we iqtisadiy munasiwetlerni normallashturushqa qaytish jinayetchilerge purset yaritip beridu we jawabkarliqni surushturush kuchini ajizlashturuwetidu.
uyghur kishilik hoquq qurulushining ijraiye mudiri omer qanat bu heqte toxtilip mundaq dedi: «ghulja qirghinchiliqi xitayning uyghurlargha qarita sadir qilidighan dolet zorawanliqining deslepki agahlandurushi idi, emma bu mesile hechqachan muwapiq hel qilinmidi. bu 29 yilliq xatire kunide, men xelqara jemiyettin dawamlishiwatqan uyghur irqiy qirghinchiliqigha diqqet qilishni dawamlashturushini soraymen. bu hoshyarliq nechche ewlad uyghurlar izdewatqan jawabkarliqni emelge ashurushta intayin muhim.»
omer qanat ependi yene mundaq dep qoshumche qildi: «xelqara jemiyetning kishilik hoquq depsendichilirige zerbe berishni nishan qilghan jazalarni yurguzush, irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlerge qarshi xelqaraliq ehdinamilerni ijra qilish arqiliq inkas qayturush qoralliri we mejburiyetliri bar.»
