istanbuldiki xitaygha qarshi namayishqa qatnashqan uyghur namayishchilar (suret: royters arxipidin)
miyunxen [germaniye], 5-fewral :(ANI) dunya uyghur qurultiyi (DUQ) charshenbe kuni bayanat elan qilip, ghulja qirghinchiliqining 29 yilliqini xatirilidi, xitay bixeterlik kuchlirining sherqiy turkistandiki tinch uyghur namayishchilargha qaratqan zorawanliq bilen basturushini eslitip otti.
dunya uyghur qurultiyining tekitlishiche, 1997-yili 5-fewral, minglighan uyghur ghulja shehirige (ili wilayiti) yighilip, xitayning tajawuzchiliqi we uyghur medeniyet hayatining merkiziy qismi bolghan eneniwiy jamaet yighilish shekli — «meshrep»ning cheklinishige qarshi namayish qilghan. xitay dairiliri namayishni kuch ishlitip basturghan, netijide kem degende 100 adem olgen, nurghun kishi yarilanghan we 4000 gha yeqin namayishchi qolgha elinghan. bayanatta, qolgha elinghanlardin texminen 200 kishining olum jazasigha hokum qilinghanliqi xewer qilinghan.
dunya uyghur qurultiyining reisi turghunjan alaudun bu weqeni eng eghir basturush heriketlirining biri dep atap mundaq dedi: «bu, xitay dairilirining uyghurlargha qaratqan eng wehshiy basturushlirining biri idi. uyghur kimliki xitay dairiliri teripidin bir tehdit dep qaralghan, bugunki kundimu shundaq qaralmaqta».
qurultay, ghulja namayishining uyghurlarning on yillap dawamlashqan zulumgha ashkara qarshiliq korsetken kem uchraydighan bir peyti bolghanliqini eskertti. teshkilatning bildurushiche, namayishta qolgha elinghan nurghun kishi hazirghiche turmide yatmaqta, shuning bilen bir waqitta, rayonda yolgha qoyulghan siyasetler mejburiy yoqitish, tutqun qilish, mejburiy emgek we qamaqqa elish arqiliq uyghurlarning hayatigha dawamliq tehdit salmaqta.
2017-yildin buyanqi ozgirishlerge qarita, dunya uyghur qurultiyi xitayning terrorluq we esebiylik dep atighan nersilerge qarshi «qattiq zerbe berish» herikitining, teshkilat teripidin insaniyetke qarshi jinayetler we irqiy qirghinchiliq dep supetlengen keng kolemlik kishilik hoquq depsendichilikini kelturup chiqarghanliqini bildurdi.
bayanatta yene meshrepning medeniyet ehmiyitigimu alahide orun berilip, uning yemek-ichmek, muzika, hekaye sozlesh we gheyriy resmiy muresse qilishni oz ichige alghan bir jemiyet enenisi ikenliki teswirlendi. gerche meshrep 2010-yili yuneskoning «jiddiy qoghdashqa mohtaj bolghan gheyriy maddiy medeniyet mirasliri tizimliki»ge kirguzulgen bolsimu, dunya uyghur qurultiyi bu adetning shuningdin keyin jinayet qatarigha kirguzulgenlikini eytti. teshkilatqa kore, uning ornini hazir sayahetchilik we teshwiqat uchun ishlitilidighan, aldin orunlashturulghan nomurlar igiligen.
buningdin bashqa, dunya uyghur qurultiyi xitay dairilirini eneniwiy xelq naxshilirini oz ichige alghan uyghurche muzikilarni cheklesh, ularni orundash we saqlashni jinayet hesablash arqiliq uyghur medeniyitini ipadileshke bolghan cheklimilerni kucheytkenliki bilen eyiblidi. bayanatta, 2017-yildin buyan uyghur yazghuchilar, alimlar, shairlar, senetkarlar we diniy zatlarning uyghur medeniyet kimlikini yoqitishqa urunush meqsitide qolgha elinghanliqi yaki awazining boghulghanliqi qeyt qilindi.
dunya uyghur qurultiyi xelqara jemiyetni ghulja qirghinchiliqidin sawaq elip, adalet we jawabkarliqni ishqa ashurush uchun qetiy heriket qollinishqa chaqirdi. teshkilat mundaq dedi: «xitay hokumitining jazasiz qeliwatqan wehshiyliklirige qarshi turush uchun, adalet we jawabkarliqni surushturush tirishchanliqlirini jiddiy qollash kerek».
dunya uyghur qurultiyi xatire kuni munasiwiti bilen, diasporadiki uyghurlarning dunyaning herqaysi jayliridiki xitay elchixaniliri we konsulxanilirining aldida namayish otkuzidighanliqini bildurdi. myunxendiki xitay elchixanisi aldidimu bu qirghinchiliqqa we dawamlishiwatqan kishilik hoquq mesililirige diqqetni tartish uchun bir namayish pilanlanghan. (ANI)
