weyran qilish siyasiti we yimiriliwatqan dunya tertipi: 2026-yilliq miyunxen xewpsizlik doklatigha nezer

uyghur tetqiqat instituti 
 
tehriri: d. abdurehim dolet
 
2026-yili 12-fewral
 
nowettiki xelqara weziyette, ikkinchi dunya urushidin keyinki 80 yildin artuq waqit dawamida shekillengen liberal xelqara tertip misli korulmigen bir tarixiy burulush nuqtisigha kelip qaldi. germaniyede otkuzulgen 62-nowetlik miyunxen xewpsizlik yighini harpisida elan qilinghan «weyran qilish astida» (Under Destruction) namliq 2026-yilliq doklat, del mushu halqiliq peyttiki yershariwi qalaymiqanchiliq we qayta qurush jeryanidiki xeterlerni chongqur analiz qilghan muhim istrategiyelik hojjet hesablinidu. mezkur doklatta otturigha qoyulghan eng merkiziy nuqta shuki, dunya siyasitide «islahat» ning ornini «weyran qilish» idiyesi igiligen bolup, bu xil siyasiy yuzlinish xelqara tuzumlerning asasini tewritipla qalmay, belki insaniyetning ortaq bixeterlikige, iqtisadiy muqimliqigha we demokratik qimmet qarashlirigha eghir tehdit elip keliwatidu [1]. bu maqalide, mezkur doklattiki mezmunlar asasida, amerika qoshma ishtatlirining tashqi siyasitidiki keskin burulush, yawropaning istrategiyelik tewrinishi, hindi-tinch okyan rayonidiki kuch selishturmisining ozgirishi we yershariwi iqtisad hem insanperwerlik yardem sistemisining kirizisi qatarliq mesililer etrapliq mulahize qilinidu.
 

« aqsaray » din bashlanghan yershariwi weyranchiliq simwoli we «weyran qilish siyasiti»

2025-yili oktebirde, amerika qoshma ishtatlirining paytexti washingtonda simwolluq ehmiyiti intayin zor bir weqe yuz berdi: qurulush etretliri aqsaray (White House) ning sherqiy qanitining muhim qisimlirini cheqishqa bashlidi. pirezident donald trampning qollighuchiliri uchun bu heriket, uning washingtondiki kona tuzumni «zilzilige selish» wedisining emelge eshishi bolup, ular trampni «bash qurulushchi» (Builder-in-Chief) dep teriplidi. ularning neziride, waqitliq chedirlarda dolet ziyapiti berishning ornigha, xususiy meblegh salghuchilarning yardimide heshemetlik yengi zal qurush, trampning emeliyetchil rohining ipadisi idi [2].

biraq, trampning tenqidchiliri we xelqara kozetkuchiler uchun bu qurulush turi, amerika demokratiyesi we xelqara normilargha qilinghan hujumning bir metaforisi (oxshitish) hesablinidu. yengi layihediki qalaymiqan deriziler we ghelite pelempeyler, trampning «konini buzush, emma ornigha neme qurushni eniq oylimasliq» uslubini eks etturetti. bu weqe trampning pirezidentliq hoquqini shexsiy mulukke aylanduruwelish we «padishahliq» tuzumige mayilliq xahishini korsitip beridighan bolup, bu amerikida «padishahlar kerek emes» (No Kings) namliq keng kolemlik namayishlarning partlishigha seweb boldi [3].

del mushu arqa korunushte, «weyran qilish astida» dep nam berilgen 2026-yilliq miyunxen xewpsizlik doklati elan qilindi. doklatta otturigha qoyulghinidek, trampning aqsarayni fizikiliq jehettin ozgertishke urunushi, emeliyette amerikining ikkinchi dunya urushidin keyin ozi qurup chiqqan liberal xelqara tertipni «cheqish» siyasitining bir kichiklitilgen korunushidur. 80 yildin artuq tarixqa ige bu tertip hazir uning qurghuchisi teripidin weyran qiliniwatidu. dunya hazir «weyran qilish siyasiti» (wrecking-ball politics) dewrige qedem qoydi [4].

bu siyasiy eqim peqet amerika bilenla cheklengen emes, gherbtiki nurghun doletlerde xawiyer miley (Javier Milei) gha oxshash rehberler «zenjirsiman here» koturup chiqip, mewjut organlarni islah qilish emes, belki tuptin yoqitish arqiliq ozgirish yasashni teshebbus qiliwatidu. bu xil «tez heriket qilish we weyran qilish» logikisi, ammining demokratik tuzumlerning unumidin umidsizlinishi we tedrijiy islahatlargha bolghan ishenchisini yoqitishidin ozuqlanghan. miyunxen xewpsizlik korsetkuchi (Munich Security Index) ning sanliq melumatlirigha qarighanda, yette dolet guruhi (G7) diki puqralarning mutleq kopchiliki hazirqi hokumetlirining kelgusi ewladlar uchun teximu yaxshi sharait yaritip bereleydighanliqigha ishenmeydu. bolupmu firansiye, engliye we germaniyede bu xil umidsizlik we «kollektip yalghuzluq» tuyghusi intayin kuchluk [5].

bu jeryanda, gherb jemiyitide «medeniyet urushi» ewj elip, liberal idiyeler, kop medeniyetlik we jinsiy barawerlikke qarshi turush kucheydi. MAGA (amerikini qaytidin ulugh qilish) herikitining mahiyiti emeliyette otmushtiki «aq tenlik xiristiyan» jemiyitini qayta tirildurushni meqset qilghan bolup, ular bu meqsette mewjut tuzumlerni, ittipaqdashliq munasiwetlirini we meblegh selish turlirini weyran qilishtinmu bash tartmaydu. bu xil «weyran qilish istiki» (Zerstörungslust) hazirqi zaman siyasitide buzghunchiliq qilishni qobul qilishqa bolidighan bir xil wasitige aylandurup qoydi [6].

amerika: yershariwi sistemining «qoghdighuchisi» din «weyran qilghuchisi» gha

doklatta alahide tekitlenginidek, amerika qoshma ishtatliri emdilikte dunya tertipining qoghdighuchisi emes, belki uning eng chong weyran qilghuchisigha aylandi. amerika tashqi ishlar ministiri marko rubiyo (Marco Rubio) ning sozi bilen eytqanda, amerika «qalaymaqanchiliq ichidin yengi bir erkin dunya» berpa qilishni nishan qilghan bolup, bu jeryanda kona tuzumning yimirilishini qobul qilishqa bolidighan bedel dep qarawatidu. [7]

tramp hokumitining tashqi siyasiti xelqara hemkarliqning uch chong tuwrukige (kantche tinchliq uchbulungi) biwasite hujum qildi: kop tereplimilik organlar, ochuq iqtisad we demokratik qimmet qarashlar. amerika «milletlerning ustunluki» ni tekitlep, 66 xelqaraliq teshkilat we kelishimdin chekinip chiqti. buning ichide dunya sehiye teshkilati, pariJ kilimat kelishimi we birleshken doletler teshkilatining kilimat ozgirishi ramka ehdinamisi qatarliq muhim mexanizmlar bar [8].

teximu eghir bolghini, amerika xelqara yardem mehkimisi (USAID) ning taqilishidur. bu qarar dunya miqyasida eghir insanperwerlik kirizisini kelturup chiqarghan bolup, molcherlinishiche, USAID ning yardimining toxtap qelishi 2030-yilghiche 14 milyon ademning (bolupmu ayallar we balilarning) olumige seweb bolushi mumkin [9]. sudangha oxshash doletlerde amerika yardimining kesilishi sewebidin minglighan ashxanilar taqilip, milyonlighan adem acharchiliq xewpige duch keldi [10].

amerikining xelqara diplomatiyesidiki kespiylikning ornini shexsiyetchilik we siyasiy sadaqetmenlik igilidi. «2025-yilliq pilan» (Project 2025) ning tesiride, amerika tashqi ishlar ministirliqidiki yuzligen kespiy diplomatlar ishtin boshitildi we ularning ornigha siyasiy teyinlenguchiler qoyuldi. bu ehwal, amerikining yershariwi mesililerni hel qilish iqtidarini ajizlashturupla qalmay, belki uning ittipaqdashliri bilen bolghan ishenchnimu ziyangha uchratti [11].

«donro pirinsipi» we xelqara qanunning depsende qilinishi

tramp hokumitining heriketliri xelqara qanunning eng asasiy pirinsipliri — zemin putunluki we igilik hoquqini depsende qilmaqta. doklatta bayan qilinishiche, amerika armiyesining wenezuela pirezidenti nikolas maduroni tutup ketish uchun elip barghan herbiy herikiti, xelqara qanungha qilinghan ochuq-ashkara hujum dep qaralghan. bu xil siyaset «donro pirinsipi» (Donroe  Doctrine ) yeni (monro pirinsipi bilen donald trampning ismining birikishi) dep atalghan bolup, amerikining gherbiy yerim sharda mutleq hokumranliq ornini qayta tiklesh urunushini bilduridu [12].

amerikining grenlandiyeni setiwelish heqqidiki qayta-qayta tehditliri we ret qilinghan teqdirde tamoJna beji arqiliq yawropa doletlirini jazalash pilani, ittipaqdashlar arisida zor endishe qozghidi. amerika pirezidenti hetta meksika, kolombiye qatarliq qoshna doletlerge herbiy kuch ishlitish, kanadani 51-ishtat supitide qoshuwelish heqqide perezlerni qilghan [13].

buningdin bashqa, amerika eneniwi demokratik ittipaqdashliri bilen bolghan munasiwetni suslashturup, eksiche mustebit rehberler bilen bolghan munasiwetke bekrek ehmiyet beriwatidu. ukraina pirezidenti wiladimir zelenskiy aqsarayda soghuq muamilige uchrighan bir peytte, rusiye pirezidenti wiladimir putinning alyaskida qizil gilem bilen kutuwelinishi, yawropadiki ittipaqdashlarni qattiq chochutti. bu xil «qimmet qarash diplomatiyesi» din waz kechip, «soda diplomatiyesi» ge otush, amerikining «erkin dunyaning rehbiri» lik ornidin ozlukidin waz kechkenlikini korsitip berdi [14].

daniye istixbarat organliri hetta amerikini «yoshurun dolet xewpsizliki tehditi» qatarida bahalighan bolup, bu shimaliy atlantik ehdi teshkilati (NATO) tarixida misli korulmigen ehwaldur [15]. amerika pirezidentining «xelqara qanungha ehtiyajim yoq, mening hoququmning cheki peqet ozumning exlaqi» degen mezmundiki sozliri, xelqara sistemining asasiy qaidilirining tuptin inkar qilinghanliqining ispatidur [8].

yawropaning istrategiyelik qiyinchiliqi: «ret qilish bilen qobul qilish» arisida

yawropa doletliri nowette washingtondin kelgen ziddiyetlik signallar arisida qisilip qaldi. bir tereptin, amerika yawropani oz mudapiesige ozi mesul bolushqa mejburlimaqta; yene bir tereptin, amerika yawropaning mudapie sanaitining musteqilliqini cheklep, ularni amerika qorallirini setiwelishqa qistimaqta. amerika hokumitining NATO ezaliridin mudapie chiqimini milliy ishlepchiqirish omumiy qimmitining 5 pirsentige yetkuzushni telep qilishi, gerche bezi doletlerni herbiy xamchotini ashurushqa mejburlighan bolsimu, emma bu telep yawropa iqtisadigha eghir yuk elip keldi [16].

ukraina mesiliside, amerikining qollishining suslishishi we yardemlerning toxtap qelishi yawropani jiddiy tedbir qollinishqa mejburlidi. «PURL» (aldinqi orungha qoyulghan ukraina ehtiyajliri tizimliki) namliq yengi mexanizm arqiliq, yawropa doletliri oz puligha amerikidin qoral setiwelip ukrainagha ewetidighan, bedilige amerikidin keyinche toluqlima alidighan bir sistema shekillendi. bu emeliyette amerikining ukrainagha yardem berish yukini yawropaning zimmisige, shuning bilen birge yawropaning pulini amerika herbiy sanaitige yotkigenlikini korsitidu [17].

uning ustige, amerikining qollishi astida ashkarilanghan «28 nuqtiliq tinchliq pilani» yawropa rehberlirini qattiq chochutti. bu pilanda ukrainaning zeminliridin waz kechishi we NATO gha kirishining cheklinishi telep qilinghan bolup, bu rusiyening menpeetige teximu uyghun idi. bu ehwal yawropaliqlarning «washington bizning ittipaqdishimizmu yaki xeterlik amilmu?» dep oylinishigha seweb boldi [18].

amerika muawin pirezidenti j.d. wansning myunxenda qilghan sozi, amerikining yawropagha bolghan koz qarishining tuptin ozgergenlikini korsetti. u yawropaning tashqi tehditlerdin emes, belki oz qimmet qarashliridin chekinishidin ensireydighanliqini eytip, yawropa rehberlirini heyran qaldurdi. bu xil ideologiyelik ixtilap, tiranisatlantik (atlantik okyan halqighan) munasiwetning asasini tewritip, «gherb» uqumining ozinimu guman astigha eliwatidu[19].

hindi-tinch okyan: «shertnamimu yaki xam xiyalimu?»

hindi-tinch okyan rayonida weziyet teximu murekkep. amerikining rayondiki ishenchliklikining towenlishi we xitayning kuchiyishi, yaponiye, koreye we filippin qatarliq doletlerni qiyin tallash aldida qoydi. xitayning teywenge qaratqan herbiy besimi we jenubiy dengizdiki ighwagerchilikliri kucheygen bolsimu, amerikining xitay bilen soda kelishimi tuzush uchun rayondiki sheriklirining menpeetini qurban qiliwetish ehtimalliqi yuqiri [20]. xitayning herbiy xamchotining eshishi we yadro qorallirini kopeytish pilani, rayonning kuch tengpungluqini buzuwatqan asasliq amilgha aylandi [21].

amerika soda ministirliqining yaponiye we koreyege qarita yuqiri tamoJna beji qoyushi (hetta ittipaqdash dep atashni ret qilishi), bu doletlerning iqtisadigha eghir zerbe berdi. yaponiye iqtisadi 2025-yilining axirida tariyish halitige otti [22]. bu ehwalda, hindistan qatarliq doletler xitay bilen bolghan munasiwetni yaxshilashqa mejbur bolup, rayondiki «amerika kunluki» ning emeliyette mewjut emeslikini tonup yetti. shunga, nurghun doletler ozlirining herbiy xamchotini ashurup, hetta koreyege oxshash doletlerde yadro qoraligha ige bolush chuqanliri kucheydi (koreye xelqining 76 pirsenti yadro qoralini qollaydighanliqini bildurgen([23].

doklatta korsitilishiche, amerikining «hindi-tinch okyan istrategiyesi» emeliyette amerikining menpeetinila kozleydighan «soda xarakterlik» munasiwetke aylinip qalghan. bu rayondiki doletler, yawropagha oxshash NATO yaki yawropa ittipaqidek kuchluk qurulmilargha ige bolmighachqa, ozlirining mudapie iqtidarini ashurush we yengi sheriklik munasiwetlirini ornitish arqiliq bixeterlik kapaliti izdimekte. bu jeryanda, xitay ozini «muqimliqning nemunisi» supitide korsitishke urunuwatqan bolup, sherqiy jenubiy asiya doletliri bilen soda munasiwitini kucheytmekte [24].

yershariwi iqtisad: «azadliq kuni» we soda urushi

2025-yili 2-aprel, pirezident trampning «azadliq kuni» (Liberation Day) dep elan qilishi bilen yershariwi soda sistemisi resmiy weyran bolush basquchigha kirdi. amerika barliq import tawarlirigha ottura hesab bilen 15 pirsent tamoJna beji qoydi, bu 1930-yillardin buyanqi eng yuqiri sewiye idi [25]. bu siyaset peqet xitayghila emes, belki yawropa, yaponiye, hindistan we biraziliye qatarliq ittipaqdashlarghimu qaritildi. biraziliyening sabiq pirezidenti bolsonaroning sotlinishigha naraziliq supitide, amerika biraziliyege 50 pirsentlik jaza tamoJna beji qoydi [26].

bu xil iqtisadiy mejburlash siyasiti (coercion), yershariwi teminlesh zenjirini uzup tashlidi we iqtisadiy eniqsizliqni tarixtiki eng yuqiri chekke yetkuzdi. xelqara pul fondi teshkilati (IMF) ning molcheriche, bu xil eniqsizliqning ozila yershariwi iqtisadqa zor ziyan salidu [27]. gerche qisqa muddette amerika buningdin baj kirimige erishkendek qilsimu, emeliyette baha osup, amerika istemalchiliri buning bedilini toleshni bashlidi. buningdin bashqa, amerikining buzghunchiliq xarakterlik soda siyasiti, dunya soda teshkilati (WTO) ning qaidilirige ochuq-ashkara xilapliq qilip , dunya soda tertipini qalaymiqanlashturuwetti [28].

xulase: xarabilik ustidiki tewrinish we yengi ittipaqlarning zoruriyiti

2026-yilliq miyunxen xewpsizlik doklatining xulasisi shuki, dunya hazir «weyran qilish siyasiti» ning eghir aqiwetlirige duchar boluwatidu. amerika qoshma ishtatlirining bir tereplime, shexsiyetchi we weyran qilghuchi siyasiti, dunyani qaidisiz, peqet kuchluklerning sozi otidighan bir orman qanunigha ittiriwatidu. bu xil siyaset qisqa muddette bezi tosalghularni supurup tashlighandek korunsimu, uzun muddette u insaniyetning ortaq menpeetige, bolupmu kilimat ozgirishi we yuqumluq keselliklerge taqabil turush iqtidarigha eghir ziyan yetkuzidu [29].

yawropa we bashqa demokratik kuchler uchun eytqanda, emdi amerikigha qarap olturushning waqti otti. ular choqum ozlirining kuchini birikturup, yengiche hemkarliq endizisini berpa qilishi, bolupmu mudapie we iqtisadta amerikigha bolghan tayinishchanliqtin qutulushi kerek. eger undaq qilmighanda, doklatta agahlandurghinidek, ular chong kuchlerning oyunidiki «pichka» gha aylinip qelishi yaki xarabilik astida komulup qelishi mumkin [30]. xelqara tertipni qoghdashni xalaydighan kuchler uchun yalghuz amerikigha tayinip qelish emdi toghra tallash emes, belki ular ozlirining «qurulushchi» liq rolini jari qildurushi kerek [31].

paydilanghan menbeler: