«irqiy qirghinchiliq» tin sukutkiche: marko rubiyoning yengi siyasitide uyghurlarning orni barmu?
turkistan waqit geziti, 2026-yili, 14-fewral, miyunxen
miyunxen bixeterlik yighini (MSC) yeqinqi kunlerde chong doletler otturisidiki shiddetlik geopolitikiliq tirkishish sehnisige aylandi. amerika tashqi ishlar ministiri marko rubiyo bilen xitay tashqi ishlar ministiri wang yi «yengi dunya» tertipi heqqide bir-birige tamamen zit bolghan ikki xil tesewwurni otturigha qoydi. rubiyoning hessiyatqa tolghan, shundaqla «burkutche» realizmgha asaslanghan nutqi washington bilen biryussel otturisida kunseri kengiyiwatqan yerilishni eslige kelturushke urundi.
biraq, bu tirishchanliq real siyasetning siniqigha duch keldi: yawropa rehberliri barghansiz oz yolini sizishqa bashlidi. germaniye bash ministiri fridrix merz yighinning echilish nutqida «qaidige asaslanghan tertip emdi mewjut emes» dep jakarlidi we yawropani ozining «qetiy iradisini» tepishqa chaqirdi. ursula fon der leyen bolsa yawropa ittipaqining iqtisadi we demokratiyesini qoghdash uchun «yengi yawropa musteqilliqi» ni telep qildi. yawropa ittipaqi tashqi siyaset mesuli kaja kallas bu jiddiy weziyette «yawropa bixeterlikining barliq terepliri» ni oz ichige alghan yengi istrategiyeni korsetti. emanuel makron «istrategiyelik aptonomiye» uchun kuch chiqiriwatqan bir peytte, bir chaghlar rubiyoning exlaq kurishining merkizi bolghan uyghur kirizisi etrapidiki sukut diqqetni tartti. bu sherqiy turkistandiki irqiy qirghinchiliq, jumlidin «kishilik hoquq» mesilisining barghansiri dolet menpeetining soghuq telipi aldida ikkinchi orungha chushup qeliwatqanliqidin besharet bermekte.
dolet menpeeti: rubiyoning medeniyet baghlanmisi
marko rubiyoning nutqi gherbning sowet kommunizmi ustidin ghelibe qilishigha turtke bolghan «ortaq meqset» ke bekrek tayandi. shundaqtimu, uning sozide kuchluk bir agahlandurush bar idi: «chegrasiz» yersharilishish dewri axirlashti. rubiyo milliy dolet kimlikini peqet soda-setiq bilenla almashturushning bir «xiyal» ikenlikini we buning gherbke qimmetke chushkenlikini otturigha qoydi. u amerika bilen yawropaning yiltizi 1776-yilidin burunla birliship ketkenlikini tekitlep, tiramp hokumitining ittipaqdashliqqa sadiq ikenlikini, emma bu ittipaqning yersharilishish qaidilirige emes, belki dolet menpeeti asasida «qayta qurulushi» kereklikini bildurdi.
chong burulush: «waliy» karniy we engliye ortaq gewdisining ottura yoli
rubiyo medeniyet birlikini tekitlewatqan bilen, emeliyette gherb ittipaqdashliri teximu pragmatik (emeliyetchil) bir yolni tallimaqta. amerikining eng yeqin ittipaqdashliri yeqinqi aylarda beyjing bilen bolghan munasiwitini muqimlashturushqa we chongqurlashturushqa tirishti. emanuel makron we engliye bash ministiri ker starmer xitayda ziyarette boldi. ularning sepige kanada bash ministiri mark karniymu qoshuldi we shi jinping bilen tarixiy ehmiyetke ige istrategiyelik hemkarliq kelishimige imza qoydi.
karniyning xitay elektronluq mashiniliri (EV) uchun kanada mehsulatlirining tamoJna bejini towenlitish kelishimi washingtonda ghayet zor ghaljirliq qozghidi. prezident tiramp kanada mallirigha %100 tamoJna beji qoyidighanliqi bilen tehdit selip, kanadani amerikining «51-shitati», karniyni bolsa «waliy karniy» dep atidi. tiramp yene xitayning kanadani «tirik pitlaydighanliqini» agahlandurdi. shundaqtimu, karniy kanadaning «dunyaning hazirqi realliqigha» qarap ish tutushi kereklikini eytip bosh kelmidi.
realizm we retorika: sherqiy turkistan mesilisidiki ozgirish
miyunxen yighinidiki eng gewdilik ozgirishlerdin biri, rehberler yengi tertip we dolet menpeetini tekitlep, kishilik hoquq mesilisidiki ehtiyatchan pozitsiye boldi. amerika uyghur mesilide kuchluk eyiblesh pozitsiyeside bolup kelgen; 2021-yili yanwarda amerika tashqi ishlar ministirliqi xitayning uyghurlargha qarita «irqiy qirghinchiliq» elip beriwatqanliqini resmiy bekitken idi. marko rubiyoning ozi kengesh palatasida bolghan mezgilde «uyghur kishilik hoquq siyasiti qanuni» we «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» ning maqullinishida turtkilik rol oynighan asasliq shexs idi.
biraq, yeqinqi rubiyo-wang yi uchrishishida kishilik hoquq emes, belki «geopolitikiliq riqabetni bashqurush» aldinqi orungha otti. ilgiriki sherqiy turkistan kirizisige bolghan kuchluk diqqet, emdilikte ikki chong dolet otturisidiki riqabetni tengshesh zoruriyiti bilen tinjighandek qilidu. tashqi ishlar ministirliqining qanuniy bekitmiliri yenila kuchke ige bolsimu, lekin nowettiki diplomatik aldinqi shert «qizil siziq» we «muqim yol» berpa qilishqa buruldi.
bu burulush bir echinishliq soalni otturigha qoymaqta: sherqiy turkistanning teqdiri gherbning exlaq kuchining tuwruki bolushtin qelip, bara-bara «dolet menpeeti» ning qoshumche temisigha aylinip qaldimu? amerika bilen xitay aliy derijilik uchrishishqa teyyarliq qiliwatqan bir peytte, bir chaghlar lawuldap turghan exlaqiy ghezep istrategiyelik sukut basquchigha qedem qoydi. bu bolsa rayondiki kishilik hoquqning kelgusini nazuk bir realizm tengpungluqigha tashlap qoydi.
