arxip suret — bir uyghur ayal mektep balilirini elip ketiwatqan korunush. ular xitay reisi shi jinpingning xotendiki «ittipaq yengi kenti»de bir turkum uyghur moysipitlar bilen qol tutushup turghan suritining aldidin otmekte. 2018-yili 20-sentebir.
xitayning til jehettiki assimilyatsiye qilish herikiti dawamliq ilgirilimekte.
2026-yili 21-fewral, sofi richardson, «diplomat» tori
xitay hokumiti 21-fewral xelqaraliq ana til kunini qandaq tebriklewatidu? ana tillarni yoqitishni qanunlashturush arqiliq.
NPC Observer ning xewirige qarighanda, 2025-yili dekabirda memliketlik xelq qurultiyi daimiy komiteti eslide 2000-yili qobul qilinghan «dolet ortaq til-yeziq qanuni» gha kirguzulgen tuzitishlerni testiqlighan. bu tuzitishler yerlik milletlerning shu tillarni mekteplerde oqutush wastisi supitide ishlitishige ruxset qilidighan belgilimini chiqirip tashlap, bundaq maaripning «emdi zorur emeslikini» addiyla bayan qilghan.
mongghul, tibet we uyghur tilidiki oqutushni xenzu tili (mandarin) bilen almashturushtin ibaret kop yilliq yuzlinish emdi qanunda muqimlashturuldi. bu xelqlerning oqughuchilirigha emdi ana tili peqet birla musteqil ders supitide otulidu; bashqa barliq dersler xenzu tilida otulidu. memliketlik xelq qurultiyi yaki munasiwetlik hokumet organlirining bu mesilide ziyankeshlikke uchrighuchi milletler bilen meslihetleshkenlikige ait hechqandaq pakit yoq. gerche bu xelqlerning aililiri bezide qosh tilliq maaripni qollaydighanliqini bildursimu, emma ular ozlirining ana tilini korunerlik derijide chetke qaqidighan usulni nahayiti az qollaydu.
memliketlik xelq qurultiyining ana til maaripini «zorur emes» dep sel qarap bekitishi, dolet ichidiki qanunlar, jumlidin asasiy qanunning 4-maddisi we milliy territoriyelik aptonomiye qanuni, shundaqla maariptin barawer behrimen bolushqa ait xelqara insan heqliri qanunliri bilen roshen ziddiyet shekillenduridu. xitay kommunistik partiyisining bash sekretari shi jinpingning ochuq-ashkare assimilyatsiye qilish istrategiyisi yerlik xelqlerni keng kolemde xalighanche tutqun qilish we ghayib qilishtin tartip, ularning etiqadini jinayet dep bekitishkiche bolghan nurghun shekillerni aldi. birleshken doletler teshkilatining emeldarliri bu siyasetlerning bezilirining insaniyetke qarshi jinayet shekillendurushi mumkinlikidin endishe qiliwatqanliqini otturigha qoydi.
til cheklimisi alahide ziyanliq bolup, u xelqning we kimlikning kop xil tereplirini yoqitish arqiliq, bu milletlerning ozgiche medeniyitini yoqitishni nishan qilidu. 2026-yili yanoarda birleshken doletler teshkilatining az sanliq milletler hoquqi boyiche alahide melumatchisi elan qilghan doklatta, xitay hokumitining tillarni yoqitish siyasiti «qirghinchiliq» ning bir shekli supitide tilgha elindi we bundaq qilmishlarning «irqiy qirghinchiliq dep supetlinishi hemde xelqara jemiyet teripidin shundaq muamile qilinishi kerekliki» otturigha qoyuldi.
putkul tibette, xorlaydighan mustemlikichi yataqliq mektepler balilarni ana tilidin mehrum qaldurmaqta, shu sewebtin bowa-momilar emdi ular bilen biwasite alaqe qilalmaydu. uyghurlar rayonluq dairilerning oz medeniyitini weyran qilish, jumlidin uyghur tilidiki dersliklerni xitay tilidiki derslikler bilen almashturush tirishchanliqigha duch kelmekte, bu bolsa sheiriyet we edebiyattin tartip diniy tekistlergiche bolghan barliq nersilerni ewladtin-ewladqa qaldurushni, hetta ularning qedrige yetishni teximu qiyinlashturmaqta. ichki mongghulda, emeldarlar til we oqutush pilanigha ozgertish kirguzushke bashlighanda namayishlar partlidi; dairiler buninggha namayishchilarni qolgha elish bilen jawab qayturdi.
bu siyasetlerning insaniy bedili alliqachan ayan boldi. dangliq uyghur alimi we shinjang folklor tetqiqat merkizining qurghuchisi rahile dawut, 2017-yili dairiler teripidin ghayib qilinghandin keyin, «bolgunchilik» jinayiti bilen muddetsiz qamaq jazasini otewatidu. shu yili, tibet tili paaliyetchisi tashi wangchuq mekteplerde tibet tilida oqutushni kopeytishni teshebbus qilghanliqi uchun besh yilliq qamaq jazasigha hokum qilindi. 2024-yili oktebirde, chingxey olkisidiki bir jemiyet xewpsizlik idarisi uni ijtimaiy taratqularda til hoquqini teshebbus qilghan sinlarni yollighanliqi uchun 15 kun tutup turdi.
mongghul oktichi hada bir yildin koprek waqit ilgiri ghayib bolghan bolup, eyni waqitta uning salametlik ehwalining yaxshi emesliki xewer qilinghan idi. mongghul kimliki we medeniyitining yazghuchisi we teshebbuschisi bolghan hada, mongghul medeniyitini qoghdash we teshwiq qilish uchun 1995-yilidin bashlap 15 yil turmide yatqan we qoyup berilgendin keyin keche-kunduz nazaret qilishqa duch kelgen.
dunyadiki maarip mutexessislirining tetqiqati shuni korsitip beriduki, balilar aldi bilen oz ana tilida ogengende eng yaxshi oginidu. maarip hoquqi, jumlidin maariptin barawer behrimen bolush hoquqigha ait xelqara insan heqliri qanuni ana til maaripi hoquqini qoghdaydu. xitay hokumiti birleshken doletler teshkilatining «balilar hoquqi ehdinamisi» we «her qandaq shekildiki irqiy kemsitishni yoqitish xelqara ehdinamisi» ge eza dolet bolup, bular beyjingni bu xelqlerni yeterlik we heqiqiy qosh tilliq maarip bilen teminleshke mejburlaydu.
xitay hokumitining balilar hoquqi komiteti teripidin ehdinamining ijra qilinish ehwalini bahalash uchun tekshurulush waqti otup ketti, emma beyjing komitetning bu temidiki otmushtiki tewsiyelirige kopinche sel qaridi. komitetning xizmet besimi we birleshken doletler teshkilatining dawamlishiwatqan meblegh krizisi sewebidin, tekshurush texi bekitilmidi.
shundaqtimu, balilar hoquqi ehdinamisi (CRC) ni tekshurush qoldin berip qoymasliq kerek bolghan bir purset bilen teminleydu. muhajirlar we tapawetsiz teshkilatlar xitay hokumitining ana til maaripi hoquqigha qandaq dexli-teruz qilghanliqini pash qilidighan doklatlarni sunushi kerek. munasiwetlik hokumet mesulliri jeryanlarni kozitishi hemde kishilik hoquq kengishide beyjingni jawabkarliqqa tartish we xitay sirtidiki ana til maaripini qollashqa yardem berish uchun konkret tedbirlerni qollinishqa teyyarliq qilishi kerek.
xelqara ana til kuni beyjingning qanun chiqirish orgini emdila inkar qilghan nersini: til we medeniyetning kop xilliqini testiqlash uchun mewjuttur. mesile shuki, dunyaning qalghan qismi bu toghrisida neme qilishni xalaydu.
sofi richardson (Sophie Richardson), xitay kishilik hoquq qoghdighuchiliri teshkilatining birlikte ijraiye mudiri.
