washington [amerika], 22-fewral  (ANI): her yili 21-fewral kuni UNESCO teripidin elan qilinghan «xelqara ana til kuni» munasiwiti bilen, sherqiy turkistandiki uyghur oqughuchilargha tesir korsitiwatqan maarip siyasetlirige bolghan endishilerning kuchiyishige egiship, til kop xilliqi heqqidiki munaziriler yengidin jiddiyleshti.

X  torida hembehrilengen bir sinda, sherqiy turkistandiki ahaliler, jumlidin bir oqughuchi, ozlirining barghanseri peqet xitay tilidila oqutulidighan maarip sistemisigha orunlashturuluwatqanliqini, bu yerlerde ana tilda oqutushning korunerlik derijide azaytilghanliqini yaki putunley emeldin qaldurulghanliqini bayan qildi. bu tedbirler uyghur tilining resmiy maarip sistemisidin sistemiliq halda chetke qeqilghanliqidin derek beridu.

bir oqughuchi: «ana til hemishe medeniyet, tarix we kollektip eslimilerni yetkuzushning asasliq wasitisi bolup kelgen. dunyadiki nurghun jamaetler uchun, oz ana tilida oginish kimlik we tewelik tuyghusining asasi dep qarilidu» dedi.

«irqiy qirghinchiliqni kozitish» (Genocide Watch) teshkilatining bildurushiche, xitay kompartiyesi (x k p) uyghurlarni sistemiliq assimilyatsiye qilish herikitini dawamlashturuwatqan bolup, ularning medeniyiti, tili we diniy enenilirining ornigha xitay medeniyiti we kommunist ideologiyesini dessetmekte. uyghurlarning ijtimaiy we siyasiy apparatliri weyran qilinip, uning ornigha x k p kontrolluqidiki qurulmilar almashturulup, bu jamaetning kimliki we aptonomiyesi yimirilmekte.

maqalide deyilishiche, 1990-yillardin buyan, «gherbiy shimalni keng kolemde echish pilani» boyiche milyonlighan xitay kochmen shinjanggha kochurulgen bolup, bu uyghur nopusigha bolghan nopus we medeniyet besimini kucheytiwetken. x k p yuz minglighan, belkim milyonlighan uyghurni «qayta terbiyelesh» dep atalghan merkezlerge qamighan, shuning bilen bir waqitta, oktichilerni basturush uchun uyghurlarning oylirige xitay nazaretchiler mejburiy orunlashturulghan. «irqiy qirghinchiliqni kozitish» teshkilatigha asaslanghanda, emeldarlar bu tedbirlerni «terrorluqqa qarshi turush» herikiti dep aqlimaqta, emma delil-ispatlar ularning uyghurlarni bir milliy we diniy guruppa supitide nishan qilghanliqini korsitip beridu.

«irqiy qirghinchiliqni kozitish» teshkilatining xewirige asaslanghanda, bu basturushning chongqur tarixiy yiltizi bar. 1997-yili, uyghurlarning eneniwi bayramlirining cheklinishi naraziliq namayishini kelturup chiqarghan we bu namayishlar zorawanliq bilen basturulup, 200 din artuq ademning olushi we keng kolemlik qolgha elishlarni kelturup chiqarghan. 2009-yili urumchidiki milliy toqunushlar weziyetni teximu keskinleshturup, kem degende 200 ademning olushini kelturup chiqarghan.

bugunki kunde, shinjang dunyadiki eng qattiq nazaret qilinidighan rayonlarning biri. uyghurlar suniy eqil sistemiliri, biometrik sanliq melumat toplash we hemme yerni qaplighan «qolayliq saqchi ponkitliri» arqiliq nazaret qilinidu, bu ponkitlar heriketni kontrol qilidu we x k p ning siyasetlirini ijra qilidu. maqalide yene deyilishiche, 2017-yildin buyan, texminen 800 mingdin 2 milyonghiche uyghur keng kolemlik tutup turush orunlirigha qamalghan bolup, u yerde ular mejburiy siyasiy teshwiqat, jismaniy xorluq, jinsiy zorawanliq we sistemiliq medeniyet yoqitishqa duch kelgen. bu merkezlerde uyghur tili cheklengen, tutqunlar islam dinidin waz kechishke mejburlanghan. nurghunlighan meschitler cheqip tashlinip, diniy paaliyet we erkinlik teximu cheklengen. 

 –  ANI ishenchlik menbe