turkistan waqt tori, 2026-yili 26-fewral: amerika qoshma ishtatliridiki siyasiy panahliq sistemisida yillarche qapsilip qalghan uyghurlarning weziyiti kunseri jiddiyleshmekte. uyghur kishilik hoquq qurulushi (UHRP) teripidin doktor henrik shadziyewiski teyyarlighan bir doklatta korsitilishiche, nowette 500 din 1000 ghiche uyghur amerika kochmenlik sistemisining boshluqida tengirqap qalghan bolup, ularning beziliri oz delolirining bir terep qilinishini sekkiz yildin artuq waqittin buyan teqezzaliq bilen kutmekte. bu uzungha sozulghan kutush musapisi panahlanghuchilargha jismaniy we rohiy jehettin eghir zerbe bolupla qalmay, cheklik kirim sewebidin ularni iqtisadiy jehettin tichirlandurup qoyghan. mezkur xewerde, doklattiki muhim bayqashlar we uyghurlarning amerikadiki panahliq musapiside duch keliwatqan echinishliq qismetliri tepsiliy bayan qilinidu.
amerikadin panah tiligen bu uyghurlar eslide sherqiy turkistandiki sistemiliq ziyankeshlik we irqiy qirghinchiliqtin jenini aliqangha elip qachqan kishilerdur. 2016-yilidin bashlap sherqiy turkistandiki weziyet teximu yamanliship, xitay hokumitining qilmishliri irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet sewiyesige yetken. panahlanghuchilar del mushundaq dehshetlik xeterdin qutulush uchun amerikani panahgah tallighan. 2022-yili yanwardiki molcherge asaslanghanda, texminen 800 uyghur namelum muddetlik kutush ret tertipide qalghan. shimaliy wirginiyege jaylashqan uyghur amerika jemiyiti (UAA) ning bildurushiche, her bir delo bir ailige wekillik qilidighan bolghachqa, bu hel qilinmighan delolar emeliyette 500 din 1000 ghiche shexsning hayat-mamatigha chetilidu.
bu panahlanghuchilarning kopinchisi oz wetinide aliy melumat alghan we muqim kesip bilen shughullanghan jemiyet serxilliridur. ularning ichide tejribilik karxanichilar, xelqaraliq shirket wekilliri, uniwersitet pirofessorliri we tetqiqatchilar bar bolup, kopinchisi beyjing yaki shinjang uniwersitetigha oxshash dangliq bilim yurtlirini putturgen. gerche ular dolet xarakterlik kemsitishlerge qarimay oz tirishchanliqi bilen zor utuqlargha erishken bolsimu, xitay hokumiti ularning kespiy muweppeqiyetlirini yoshurun tehdit dep bilip, ularni nishanliq basturghan. bezi panahlanghuchilar ozlirining hechqandaq qanungha xilapliq qilmighanliqini, peqet diniy kitablarni saqlighanliqi uchunla tutqun qilinip, tok kaltek bilen wehshiyane qiyin-qistaqqa elinghanliqini ashkarilighan.
sherqiy turkistandin amerikagha yetip kelish musapisimu xeterlik sinaqlargha tolghan. bezi uyghurlar 2016-yilidiki pasport musadire qilish siyasitidin awwal biwasite amerikagha kelgen bolsa, yene beziliri ereb birleshme xelipiliki, yaponiye we turkiye qatarliq doletler arqiliq amerikagha yetip kelgen. bu uchinchi doletlerdimu uyghurlar xitayning dolet halqighan basturush siyasitining nishanigha aylanghan; mesilen, yaponiyede saqchilardin qoghdash telep qilip ret qilinghan bolsa, turkiyede xitay bilen bolghan munasiwetke dez ketmesliki uchun saqchilarning agahlandurushigha uchrighan. shunga, uyghurlar amerikani xitayning uzun qoli yetelmeydighan birdinbir amanliq makani dep bilip, barliq tirishchanliqi bilen mushu yerge kelgen.
amerikagha kirish jeryanidiki musheqqetlermu panahlanghuchilarni eghir bedel toleshke mejbur qilghan. kopinche kishiler soda yaki sayahet wizisi bilen kelip panahliq tiligen bolsa, yene beziliri meksika chegrasi arqiliq xeterlik yollarni besip amerikagha qedem qoyghan. mesilen, yusup isimlik bir panahlanghuchi chegradin kirgendin keyin kochmenlerni tutup turush ornida tot ay qamalghan we 10 ming dollar kepillik puli tolep, putigha elektironluq iz qoghlash uskunisi taqash sherti bilen qoyup berilgen. bundaq soghuq muamililer ularning erkinlikke bolghan deslepki umidlirige qattiq zerbe bergen.
amerikagha kelgendin keyin, bu uyghurlar amerikaning murekkep we asta ishleydighan biyurokratik sistemisigha duch kelgen. amerika qanuni boyiche, panahliq tiliguchiler bir yil ichide iltimas sunushi kerek bolup, panahliq ishxanisi eslide deloni 180 kun ichide axirlashturushi kerek idi. emma, yeqinqi yillarda yuz bergen siyaset ozgirishliri we sistemidiki ghayet zor delo dowilinip qelish mesilisi tupeylidin, bu belgilimiler peqet qeghez yuzidila qalghan.
bolupmu 2018-yili tramp hokumiti mezgilide yurguzulgen «eng axirida kelgenni awwal bir terep qilish» (LIFO) siyasiti uyghur panahlanghuchilargha eng eghir zerbe bolghan. bu siyasetning meqsiti saxta iltimaslarni cheklesh bolsimu, emma uzun yillardin beri kutuwatqan uyghurlarning deloliri ret tertipining eng axirigha surulup ketken. netijide 2015-yilidin bashlap iltimas sunghan nurghun kishilerning kutush waqti yette yildin eship ketken bolup, bu eslidila dehshetlik lager we turmilerdin qorqup kelgen kishiler uchun qobul qilghili bolmaydighan bir ziyankeshliktur.
gerche 2022-yili baydin hokumiti sistemini islah qilip, jeryanni alte aygha qisqartishni nishanlighan bolsimu, emma ilgiri dowilinip qalghan delolar texiche hel qilinmidi. mesilen, alimjan isimlik panahlanghuchi 2015-yili iltimas sunup, sekkiz yil kutushtin keyin andin sot kuni alalighan. u: «bu sistema kashilagha uchrighan, bizningmu oz hayatimizni normal bashlashqa hoquqimiz bar» dep oz naraziliqini bayan qilghan. yene bir panahlanghuchi aynurning sot kunimu toqquz yilliq kutushtin keyin andin bekitilgen.
bu xil cheksiz ghuwaliq uyghur panahlanghuchilarning rohiy we jismaniy saghlamliqini yimirip tashlimaqta. panahliq sistemisidiki tengirqashqa sherqiy turkistandiki tughqanliri bilen bolghan alaqining uzulushi qoshulup, ularda eghir rohiy besim, chushkunluk we «aman qalghuchilarning gunahkarliq tuyghusi» ni peyda qilghan. xitayning cheteldikiler bilen alaqe qilghanlarni tutqun qilish siyasiti tupeyli, ular ozlirining amerikagha kelishi sewebidin aile ezalirining jazaliniwatqanliqini oylap keche-kunduz azablinidu.
doklattiki misallar bu pajiening chongqurluqini korsitip beridu. panahlanghuchi hoshur ozining panahliq tiligenliki seweblik besh qerindishining lagergha qamalghanliqini, ularning hayatining weyran bolghanliqini oylap uyqusidin qalghanliqini eytidu. alimjan bolsa ata-anisining wapat bolghanliq xewirini namelum kishilerdin anglighan bolup, bu xewerni jezmleshturush imkaniyitining bolmasliqi uning derdini teximu eghirlashturghan.
uyghur panahliq tiliguchilerning kopinchiside chushkunluk, unutqaqliq we sistemiliq uyqusizliq mesililiri korulgen. bir panahlanghuchi oz umidsizlikini: «qachanla uxlisam, amerika puqrasi bolghanliqimni chush korimen» dep bayan qilidu. gerche ular pisxikiliq yardemge ehtiyajliq bolsimu, emma eng towen ish heqqi bilen jan baqiwatqan bu kishiler uchun qimmet bahaliq saghlamliq sughurtisi we pisxikiliq dawalinish bir jineyittek tuyulidu.
iqtisadiy qiyinchiliq we qerellik hojjet yengilash besimimu panahlanghuchilarni tirkesh qilmaqta. siyasiy panahliq salahiyiti bekitilmigenliktin, ular ishlesh ijazetnamisini yengilash uchunla her yili minglighan dollar xejlimekte. mesilen, murat bilen ayali yette yil jeryanida peqet ishlesh ruxsiti uchunla 7000 dollardin artuq pul serp qilghan. bezide ijazetnamining kechikip chiqishi ularni xizmetsiz we turaghusiz qelish xewpige duchar qilghan.
xitay hokumitining pasportni qoral qilip dolet halqighan basturushni kucheytishi ehwalni teximu murekkepleshturgen. konsulxanilar uyghurlarning pasportini yengilashni ret qilip, ularni xitaygha qaytishqa mejburlimaqta. netijide nurghun uyghurlar doletsiz qalghan bolup, pasportsiz yashashning rohiy azabini we yotkilish erkinlikining cheklimisini tartmaqta. amerika dairilirining bu memuriy tosalghularni bahane qilip delolarni sozushi kishilerning kuchluk naraziliqini qozghimaqta.
kochmenler idarisi xadimlirining uyghurlar duch keliwatqan irqiy qirghinchiliq weziyitini yeterlik chushenmesliki kishini eng umidsizlenduridighan nuqtidur. panahlanghuchilarning qarishiche, bezide memurlar uyghurlar bilen adettiki xitay puqraliri otturisidiki perqni ayriyalmaydu. exmet isimlik bir panahlanghuchi: «amerika hokumiti weziyitimizni irqiy qirghinchiliq dep etirap qilghan tursa, neme uchun kochmenler idarisi bu jiddiylikni hes qilmaydu?» dep kuchluk soal qoyghan.
bu adaletsiz kechikturushlerge qarshi, amerikadiki uyghur jemiyiti izchil tirishchanliq korsitip kelmekte. UHRP we UAA dairilerge xet yezip we parlamentta ispat berip, bu delolarni tezlitishke chaqirghan. shuning bilen birge, panahliq tiliguchiler arlingtondiki kochmenler idarisi aldida kop qetim tinch namayish qilip, oz awazini anglatqan. emma, bu namayishlar seweblik bezi panahlanghuchilar xitay saqchilirining yiraqtin qilinghan telefon we elektironluq tehditlirige duch kelgen.
shunglashqa, bu doklatning merkiziy temisi — uyghur panahlanghuchilarning emdi texir qilghudek waqti qalmighanliqidur. xitayning besimi astida turuwatqan bu kishiler peqetla shexsiy bixeterlikige erishishni we oz wetinidiki ziyankeshlikke uchrighuchilar uchun erkin sozlesh pursitige erishishni arzu qilidu. bir panahlanghuchi eytqandek: «biz amerikagha tohpe qoshuwatimiz we teximu kop tohpe qoshushni xalaymiz, biz sediqige mohtaj emes.» ular peqetla hayatini noldin bashlash uchun adil bir purset kutmekte.
nurghun panahlanghuchilar oz iltimasliri testiqlanghandin keyinki guzel kelgusini tesewwur qilidu. ularning eng chong arzusi xitayning ziyankeshlikidin tamamen qutulup, yengi, bixeter bir hayatni bashlashtur. murat, aynur we abdullalargha oxshash kishiler yaxshiraq xizmet tepish, perzentlirini oqutush we ozlirini qoghdighan bu doletke xizmet qilish arzulirini bayan qilghan. adil eytqandek: «mening chong arzuyum yoq, peqet normal bir ademdek yashisamla bolatti.»
amerika xelqara diniy erkinlik komitetining reisi nuri turkel bu mesile ustide toxtilip, amerika qilalaydighan eng eniq we addiy yardemning — sistemida dowilinip qalghan uyghurlarge panahliq berish ikenlikini tekitligen. u amerika hokumitining bu kishilerning azabini yeniklitish qudritige ige ikenlikini korsitip otken.
doklatta amerika parlamenti we memuriy tarmaqlirigha kopligen konkret tewsiyeler berilgen. parlamentning kochmenler idarisini irqiy qirghinchiliq aman qalghuchilirining iltimasini aldin bir terep qilishqa yeteklishi, qoshumche meblegh ajritishi we «panahliq tiliguchilerning ishlesh hoquqi qanuni» ni maqullishi telep qilinghan.
amerika memuriy tarmaqlirigha nisbeten, aqsarayning «wehshiylikning aldini elish xizmet guruppisi» ni bu mesilige diqqet qilishqa chaqirilghan. shundaqla, kochmenler idarisining barliq ofitserlirini xitayning uyghurlargha qarshi jinayetliri heqqide mexsus terbiyelishi we uyghurlar uchun qolayliq sohbet jedwili yaritishi telep qilinghan.
axirida, edliye ministirliqining materiyallarni yengilap, sotchilarning toghra uchurlargha tayinishigha kapaletlik qilishi, dolet xewpsizlik ministirliqining uyghur jemiyiti bilen bolghan alaqini kucheytishi korsitilgen. shundaqla, puqralar jemiyiti we saxawet organlirining uyghurlargha rohiy yardem we qanuniy meslihet berish jehette hemkarlishishi tewsiye qilinghan.
xulasiligende, uyghur panahlanghuchilarning amerikadiki kechurmishliri noqul bir kochmenlik mesilisi emes, belki insanperwerlik kirizisining dawamidur. irqiy qirghinchiliqtin jenini elip qachqan bu kishiler, erkinlikning simowuli bolghan amerika tupriqida biyurokratik tosalghularning qurbanigha aylanmasliqi kerek. ular yenila amerika jemiyitige kuch qoshush we parlaq kelechek yaritish umidini yoqatmidi. shunga, amerika hokumitining bu tarixiy burchni ada qilip, uyghurlarning panahliq delolirini derhal hel qilishi texirsiz bir wezipidur.
doklatning inglizche toluq nusxisini bu yerdin koreleysiz
