tayland 40 neper uyghur erni xitaygha qayturup bergenlikige bir yil bolghan bir peytte, b d t mutexessisliri chegra halqighan basturush endishisi kuchiyiwatqan bir sharaitta, ularning teqdirining yenila namelum ikenlikidin agahlandurdi.
menbe: Sri Lanka Guardian waqti: 2026-yili 27-fewral
tayland dairiliri teripidin 40 neper uyghur musulman er mejburiy xitaygha qayturulghili bir yil bolghan bolsimu, ularning teqdiri sirliq perde astida qelip, asiyadin halqighan eghir kishilik hoquq endishisini qozghidi. b d t mutexessisliri peyshenbe kuni bu kishilerning iz-deriki, salametliki, hetta hayat yaki emesliki heqqide ishenchlik uchurlarning yoqluqidin chongqur endishe qiliwatqanliqini bildurdi. ularning qarishiche, bu yoqilishlar xitay hokumitining milliy we diniy az sanliqlarni hemde oktichi shexslerni nishan qilghan «chegra halqighan basturush» endizisining bir qismidur.
2025-yili 27-fewralda, tayland beyjingning qattiq besimi astida bu kishilerni xitaygha deport qilghan. b d t mutexessisliri bu qayturuwetishning xelqaradiki tup pirinsip bolghan «qayturuwetmeslik» (non-refoulement) qaidisige xilap ikenlikini tekitlidi; bu qaide shexslerni qiyin-qistaq yaki bashqa eghir ziyankeshlikke uchrash xewpi bolghan doletlerge qayturushni chekleydu. mejburiy qayturulushtin burun, bu kishiler bankokdiki suen pulu (Suan Phlu) kochmenlerni tutup turush merkizide on yildin artuq nachar we olchemsiz sharaitta tutup turulghan bolup, tashqi dunya bilen bolghan alaqisi uzup tashlanghanidi. ularning ailisi, adwokatliri yaki sirtqi kozetchiler bilen hechqandaq alaqisi bolmighanliqtin, ular xorlinishqa intayin asan uchraydighan halette idi.
mutexessisler mundaq dedi: «bu kishilerning teqdiri we iz-deriki heqqide ishenchlik, etrapliq we musteqil delillengen uchurlarning kemchil bolushi kishini qattiq endishige salidu». aililiri dairilerdin hechqandaq xewer almighan, qamalghan orni heqqide jezmleshturush yoq, hetta yeqinlirining hayat yaki emesliki heqqidimu hechqandaq besharet yoq. bu jimjitliq uruq-tughqanlirini azabliq eniqsizliq ichide qaldurghan bolup, ular bir yil burun ghayib bolghan bu kishilerning eng addiy ehwalini jezmleshturelmeywatidu.
mutexessislerning tekitlishiche, taylandtin mejburiy qayturush herikiti b d t organliri, xelqara kishilik hoquq mexanizmi, tayland doletlik kishilik hoquq komiteti we puqralar jemiyiti teshkilatlirining qayta-qayta chaqiriq qilishigha qarimay yuz bergen. ular: «mejburiy qayturush we chegra halqighan basturushning xelqara kishilik hoquq qanuniy mejburiyetlirige, shundaqla insanperwerlik we insaniy qedir-qimmetning tup qimmet qarishigha ochuq-ashkara xilapliq qilinghan halda dawamliq we toxtimay ishlitilishi bizni heyran qaldurmaqta» dep bayan qildi.
xitayning adwokatlar bilen alaqilishishqa waqtida we mexpiy ruxset qilishni ret qilishi kirizisni teximu eghirlashturuwetti. xewerlerge qarighanda, dolet ichidiki nurghun mehbuslarning qanuniy ziyaretliri aylarche, hetta yillarche ret qilinghan bolup, bu hemishe keng dairilik «dolet bixeterliki» bahanisi bilen aqlinidu. uchur elishqa urunghan aililer birdek bolmighan yaki ademni qaymuqturidighan jawablargha duch kelip, yeqinlirining ehwali yaki ornini delilleshke amalsiz qalmaqta.
kopligen ishenchlik doklatlar we hayat qalghan guwahchilarning sozige qarighanda, xitay dairiliri mehbuslarnila emes, belki ularning tughqanliri we yerlik mehellilernimu sistemiliq nazaret qilidu. heriket, alaqe we ijtimaiy munasiwetler yeqindin iz qoghlinip, hemme yerni qaplighan qorqunch keypiyati yaritilghan. yoshurun aqiwetlerdin xewerdar aililer kopinche uchur izdesh yaki ashkara sozleshtin saqlinidighan bolup, bu ularning yetim qelishi we azabini teximu chongqurlashturuwetidu.
mutexessisler agahlandurup mundaq dedi: «bu xil hemme yerni qaplighan nazaret eghir kishilik hoquq depsendichilikining tekshurushsiz yuz berishige sharait hazirlap beridu. qanuniy yolni tosush bilen birge aililerni tehdit selip jimiqturush heqiqiy jawabkarliqni surushturushke tosqunluq qilidu we azabni dawamlashturidu. jimjitliq ichide adaletni izdep bolmaydu».
b d t mutexessisliri xitayni musteqil kozetchilerning toluq we xususiy ziyaret qilishigha ruxset qilish arqiliq, qayturulghan 40 uyghurning bixeterliki we saghlamliqigha kapaletlik qilishqa chaqirdi. ular yene hokumetni aililer we yerlik mehellilerni qorqutush we tehdittin qoghdashqa undep, bundaq delolarni bir terep qilishta ochuq-ashkariliq we jawabkarliqning muhimliqini tekitlidi.
tayland we bashqa doletlermu tenqid nishanigha elindi. mutexessisler dunyadiki herqaysi hokumetlerni uyghurlarni mejburiy xitaygha qayturush qilmishini toxtitishqa we xelqaraliq qayturuwetmeslik (refoulement) kapalitini kucheytishke chaqirdi. ular teximu kop ziyankeshlikning aldini elish we chegra halqighan basturushni sadir qilghuchilarni jawabkarliqqa tartish uchun kollektip heriketning zorurlukini tekitlidi.
https://slguardian.org/chinas-silence-sparks-global-alarm-over-missing-uyghurs/
