jenwe [shiwetsariye], 2-mart (ANI):
b d t kishilik hoquq aliy komissarliqi (OHCHR) bir yil ilgiri tayland dairiliri teripidin mejburiy halda xitaygha qayturulghan 40 neper uyghur musulman erning teqdiri we iz-derikidin qattiq endishe qiliwatqanliqini bildurup, ularning ghayib bolushining milliy we diniy az sanliqlarni nishan qilghan teximu keng kolemlik dolet halqighan basturush endizisini eks etturidighanliqini agahlandurdi.
bugun elan qilinghan axbarat bayanatida, b d t mutexessislirining eytishiche, bu kishiler 2025-yili 27-fewral xitay hokumitining kuchluk besimi astida hemde xelqara adet qanunidiki «qayturup bermeslik» (non-refoulement) pirinsipida telep qilinghan kapaletlersizla mejburiy qayturup berilgen.
mutexessisler bu mejburiy qayturup berishning bu kishilerni mejburiy ghayib qilish, qiynash we oz beshimchiliq bilen hayatidin mehrum qilish qatarliq eghir kishilik hoquq depsendichiliki xewpige duchar qilghanliqini tekitlidi.
b d t kishilik hoquq aliy komissarliqining doklatigha asaslanghanda, bu 40 uyghur er qayturulushtin burun bangkoktiki suan flu kochmenlerni tutup turush merkizide on yildin koprek waqit sirtqi dunya bilen alaqisi uzup qoyulghan halette tutup turulghan.
xewerlerge qarighanda, ular nachar sharaitta tutup turulghan bolup, aile-tawabiatliri, adwokatliri yaki sirtqi dunya bilen alaqe qilishi ret qilinghan.
b d t kishilik hoquq aliy komissarliqi doklatida neqil qilinishiche, b d t mutexessisliri mundaq degen: «bu ghayib bolush weqeliri milliy we diniy az sanliqlarni, shundaqla xitay hokumitini tenqid qilidu dep qaralghan shexslerni nishan qilghan teximu keng kolemlik dolet halqighan basturush endizisini eks etturidu».
mutexessisler xitayning resmiy inkasigha qarimay, bu kishilerning teqdiri we iz-deriki heqqide ishenchlik, etrapliq we musteqil delillengen uchurlarning yenila kemchil ikenlikini tekitlidi.
bayanatta mundaq deyildi: «aile-tawabiatlirigha hechqandaq uchur berilmidi, tutup turuluwatqan orni yaki iz-deriki mueyyenleshturulmidi, hetta yeqinlirining hayat yaki emesliki heqqidimu hechqandaq melumat berilmidi».
b d t kishilik hoquq aliy komissarliqi yene shuni korsettiki, bu mejburiy qayturush b d t, xelqara kishilik hoquq mexanizmliri, tayland doletlik kishilik hoquq komiteti we bir qanche puqralar jemiyiti teshkilatlirining jiddiy we qayta-qayta murajiet qilishigha qarimay elip berilghan.
mutexessisler mundaq dedi: «biz jiddiy we qayta-qayta qilinghan murajietlerge qarimay, taylandtin mejburiy qayturup berilgenlikidin qattiq umidsizlenduq». ular yene mejburiy qayturush we dolet halqighan basturushni izchil qollinishning xelqara kishilik hoquq qanuni mejburiyetliri, shundaqla insaniyetning negizlik qimmet qarishi we insan izzet-hormitige qilinghan ashkara xilapliq ikenlikini qoshumche qildi.
b d t mutexessisliri yene xitayning tutup turuluwatqanlarning adwokat bilen mexpiy we waqtida korushushini dawamliq ret qiliwatqanliqini eyiblidi.
ularning kozitishiche, mezkur dolette nurghunlighan tutqunlar keng menidiki «dolet bixeterliki» bahanisi bilen aylar, hetta yillap qanuniy yardem uchun korushushtin mehrum qaldurulghan.
aile-tawabiatlargha kopinche hallarda bir-birige zit yaki qaymuqturghuchi uchurlar berilidighan bolup, bu ularning tughqanlirining ehwali yaki iz-derikini delillishini mumkin bolmaydighan haletke kelturgen.
b d t kishilik hoquq aliy komissarliqi ishenchlik doklatlar we qurbanlarning guwahliq sozlirini neqil kelturup, xitay dairilirining tutqunlarning tughqanliri we teximu keng mehellilerni sistemiliq halda qattiq nazaret qilip, ularning herikiti, alaqisi we ijtimaiy bardi-keldilirini kozitidighanliqini gewdilendurdi.
mutexessisler agahlandurup, bu xil her tereplime nazaretning qorqunch keypiyatini yaritidighanliqini, buning bilen aililerning qorqutulup, uchur izdeshke yaki oz deloliri toghrisida ashkara sozleshke juret qilalmaydighanliqini korsetti.
mutexessisler mundaq dep agahlandurdi: «qanuniy yardemge erishishni ret qilish bilen bille, aililerni qorqutup sukut qildurush, eghir kishilik hoquq depsendichiliklirining tizginsiz yamrishigha sharait yaritip beridu».
«tughqanlirini sukut qildurush ularning azabini teximu chongqurlashturupla qalmastin, belki heqiqiy jawabkarliqni surushturushke tosqunluq qilidu. adaletni sukut ichide qoghlashqili bolmaydu.»
b d t kishilik hoquq aliy komissarliqi xitayni musteqil kozetkuchilerning tosalghusiz we mexpiy halda ziyaret qilishigha ruxset qilish arqiliq xitaygha qayturulghan 40 uyghurning bixeterliki we saghlamliqigha kapaletlik qilishqa, shundaqla aililer we yerlik ahalini qorqunch we mujmellik ichide qaldurmasliqqa chaqirdi.
mutexessisler yene tayland we bashqa doletlerni uyghurlarni xitaygha mejburiy qayturushni toxtitishqa chaqirdi hemde xelqara jemiyetke murajiet qilip, qayturup bermeslik kapalitini kucheytishke we dolet halqighan basturush qilmishlirining jawabkarliqini surushturushke kapaletlik qilishni telep qildi. (ANI)
