qamaqtiki uyghur ziyaliysi yalqun rozi «grasiela fernandez meyjide kishilik hoquqni qoghdash mukapati» gha erishti
turkistan taymiz, 2026-yili 27-fewral / istanbul: latin amerika echiwetish we tereqqiyat merkizi (CADAL) 2026-yilliq «grasiela fernandez meyjide kishilik hoquqni qoghdash mukapati»(Graciela Fernández Meijide Human Rights Award) ning sahiblirini resmiy elan qildi. bu yil tunji qetim yershariwi miqyasta tarqitilghan mezkur mukapatqa, nowette xitay turmiside yetiwatqan meshhur uyghur edebiy obzorchisi, yazghuchi we maaripchi yalqun rozi layiq koruldi.
bahalash heyiti yalqun rozidin bashqa yene, ekwador gwineyesidin anakleto micha ndung we shimaliy koreyede tutup turuluwatqan jenubiy koreyelik missiyonerlar kim jungwuk, choy chungil we kim kukkiy qatarliqlarnimu bu mukapat bilen teqdirlidi. mukapatlash murasimining bu yil awghust eyida otkuzulidighan «mustebitlikning qurbanlirini xatirilesh kuni» yighinida otkuzulushi pilanlandi.
mukapat we bahalash heyitining bahasi
inis pusadela, edwardo ulibarri, wesente palermo we ruben shababodin terkib tapqan nopuzluq bahalash heyiti, ilgiri peqet latin amerika rayoni bilenla cheklinip kelgen bu mukapatning, 2026-yildin bashlap dunya miqyasida mustebit we hakimmutleq tuzumlerning ziyankeshlikige uchrighan qehrimanlargha berilidighanliqini bildurdi. heyet ezaliri ekwador gwineyesi, xitay we shimaliy koreye qatarliq doletlerdiki namzatlarni bahalash jeryanida, ularning demokratiye we insan heqliri yolida korsetken tinchliqperwer jasaritige yuqiri baha berdi.
bahalash heyiti yalqun rozini mukapatlash sewebi heqqide toxtilip mundaq dedi:
«yalqun rozi hormetke sazawer edebiy obzorchi, yazghuchi we neshriyatchi bolup, xitay dairiliri teripidin qolgha elinishtin ilgiri, putun hayatini resmiy maarip sistemisi ichide uyghur tili, medeniyiti we kimlikini qoghdashqa we tereqqiy qildurushqa beghishlighan. uning tinchliq yolidiki bu eqliy we medeniyet jehettiki tirishchanliqi xitay hokumiti teripidin jinayet dep qarilip, uyghurlargha qarshi yurguzuluwatqan keng kolemlik yoqitish herikitining bir qismi supitide jazalandi».
mukapat bahalash komiteti yene yalqun rozining delosini «zorawanliqsiz medeniyet qoghdighuchilirining basturulushi we oz xelqining medeniyet hoquqini qoghdighan uyghur ziyaliylirining sistemiliq teqib qilinishining tipik misali» dep korsetti. shundaqla, 2017-yildin buyan 3 milyongha yeqin uyghurning lagerlargha qamalghanliqini, mejburiy emgek, qiynash we mejburiy tughut cheklesh qatarliq insaniyetke qarshi jinayetlerning dawamlishiwatqanliqini alahide tekitlidi.
uyghur ziyalisi yalqun rozi
talantliq edebiy obzorchi, yazghuchi we shair yalqun rozi 1966-yili 3-ayning 4-kuni atush shehirining aghu yezisida dunyagha kelgen. 1987-yili shinjang uniwersiteti edebiyat fakultetini tamamlighandin keyin, shinjang xelq radiyo istansisi we «shinjang maarip geziti» de xizmet qilghan. 2005-yilidin bashlap shinjang maarip neshriyatida uyghur til-edebiyat dersliklirini tuzush we tehrirlesh xizmiti bilen shughullanghan.
u «teklimakandiki altun koldurma», «memteli ependi» (mirza seyit bilen bille), «oyghiniwatqan ejdad rohi» we «lay qelening siri» qatarliq nadir eserlerni neshr qildurup, uyghur xelqining tarixiy we medeniyet engini oyghitishta intayin muhim rol oynighan. zamandashliri uni «milletning meniwiyitidiki boshluqlarni toldurup, ornek yaritip bayraq tikligen» ziyaliy dep teripleydu.
merhum almas haji ozining xatiriliride yalqun rozini: «milletning milliy rohini oyghitish we terbiyelesh yolida mustemlike maaripigha, xitaylashturush siyasitige tigh koturgen qorqmas jengchi» dep supetligen idi. yalqun rozi tuzigen edebiyat derslikliri milliy rohqa toyunghanliqi we milliy kimlikni namayan qilghanliqi bilen alahide qimmetke ige bolghan.
tutqun we naheq hokum
xitay dairiliri 2016-yilidin bashlap sherqiy turkistanda «terrorluqqa qarshi turush» nami astida keng kolemlik tutqun qilish herikitini bashlighanda, yalqun rozi bu heriketning tunji nishanliridin biri boldi. u 2016-yili oktebirde urumchidiki oyidin tutup ketildi. uning kop yillardin buyan mekteplerde ishlitilip keliwatqan we hokumetning testiqidin otken derslikliri tuyuqsiz «ideologiyelik mesilisi bar» we «bolgunchilikke teshwiq qilidighan» materiyallar dep qarilinip, yalqun rozi «dolet hakimiyitini aghdurushqa qutratquluq qilish» jinayiti bilen eyiblendi. 2018-yili 3-yanwarda uninggha 15 yilliq qamaq jazasi berilgenliki ashkarilandi.
xitay hokumiti 2021-yili tarqatqan bir teshwiqat filimide yalqun rozini «zeherlik derslik» tuzguchi dep korsitip, uning obrazini xunukleshturushke urunghan bolsimu, xelqara jemiyet we kishilik hoquq teshkilatliri bu eyibleshlerning putunley asassiz ikenlikini, heqiqiy meqsetning uyghur serxillirini yoqitish arqiliq milletning «omurtqisini sundurush» ikenlikini ilgiri surup kelmekte.
xelqara jamaetchilikning inkasi
uyghur herikiti teshkilati we bashqa kishilik hoquq organliri yalqun rozining bu mukapatqa erishishini qizghin qarshi aldi. uyghur herikitining bayanatida, bu mukapatning gerche xitay kommunistlar partiyesi uyghur tarixini qaytidin yezishqa we ziyaliylarni yoqitishqa urunuwatqan bolsimu, uyghur rohining sunmaydighanliqining ispati ikenliki tekitlendi.
bu mukapatqa erishken bashqa shexsler ichide, ekwador gwineyesidiki diktator teodoro obiyang hakimiyitige qarshi pikir qilghanliqi uchun qolgha elinghan adwokat we paaliyetchi anakleto micha ndung, shundaqla xitaydiki shimaliy koreyelik musapirlargha yardem bergenliki uchun shimaliy koreye teripidin muddetsiz qamaqqa hokum qilinghan jenubiy koreyelik missiyonerlar bar. xitay hokumitining xelqara qanunlargha xilap halda shimaliy koreyelik musapirlarni mejburiy qayturuwetishimu mukapat bahalash doklatida qattiq tenqidlendi.
yalqun rozining bugunki kunde bundaq xelqaraliq sherepke erishishi, uyghur xelqining heqqaniyet we erkinlik yolidiki kurishining xelqara jemiyet teripidin etirap qiliniwatqanliqining yene bir namayendisi hesablinidu.
