turkistan waqit tori, 2026-yili 5-mart
washington — amerika awam palatasining bashliqi mayk jonson (Mike Johnson) ning alahide teklipi bilen, xitay turmisidiki doktor gulshen abbasning qizi ziba murat 2026-yilliq «dolet ehwalidin melumat berish» (SOTU) yighinigha sherep mehmini supitide qatnashti. bu uyghur mesilisining amerika tashqi siyasitidiki izchilliqini yene bir qetim kuntertipke elip keldi.
ziba murat 25-fewral ozining ijtimaiy taratqu hesabida elan qilghan bayanatida mundaq dedi: «tunugun awam palatasida yurikim eghir, emma iradem mustehkam halda turdum. meni teklip qilghan we anam doktor gulshen abbas shundaqla xitay hokumiti teripidin naheq tutup turuluwatqan barliq kishilerning teqdirige diqqet tartqan awam palata reisi mayk jonsongha rehmet eytimen.»
doktor gulshen abbas 2018-yilidin buyan xitay teripidin naheq tutqun qilinip, yette yildin artuq waqitni zindanda otkuzuwatqan bolsimu, aile ezalirining heq-adalet uchun qilghan kurishi toxtap qalmidi. ziba murat yighin zalidin turup putun dunyagha anisining we xelqimizning beshigha kelgenlerni yene bir qetim eskertti. ziba muratning dolet mejlisidiki zalda orun elishi, peqet bir shexsiy mehmandarchiliq emes, belki yeqinqi yillardin buyan shekillengen xitaygha qaritilghan istrategiyelik pozitsiyening bir dawami supitide korulmekte.
soda menpeeti we kishilik hoquq tengpungluqi
ziba muratning bu yighingha qatnishishi, prezident trampning keler ayning axirida xitaygha qilidighan ziyariti aldidiki muhim bir signaldur. nowette washingtonning xitay bilen bolghan munasiwitide soda we tamoJna beji mesililiri asasliq orunda turuwatqan bolsimu, lekin awam palatasi bashliqi jonsonning ziba muratni teklip qilishi muhim ehmiyetke ige. nurghun kengesh palata ezaliri we siyasiyonlar tramptin xitay reisi shi jinping bilen korushkende gulshen abbas bashliq siyasiy mehbuslarning qoyup berilishini shert qilip qoyushni telep qilmaqta.
amerika hokumitining uyghur mesilisidiki pozitsiyesi bugunla bashlanghan emes. tashqi ishlar ministirliqi 2021-yili xitayning uyghurlargha qaratqan basturushlirini resmiy halda «irqiy qirghinchiliq» dep bekitken idi. uningdin keyin, 2022-yili «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» (UFLPA) yolgha qoyulup, sherqiy turkistandin kelidighan mallarning mejburiy emgek bilen chetishliq emeslikini ispatlash telep qilinghan. bu qanun we qararlar, uyghur mesilisining peqet bir insanperwerlik mesilisila emes, belki amerika qanuni we xelqara soda exlaqining bir qismigha aylanghanliqining ispatidur.
ziba murat yighindin keyin qilghan sozide, amerika hokumitining putun kuchi bilen aililerni jem qilishqa kuch chiqirishini telep qildi. bolupmu trampning xitay reisi shi jinping bilen korushkende, doktor gulshen abbasqa oxshash naheq tutqun qilinghanlarni qoyup berish mesilisini ustelge qoyushi kerekliki tekitlenmekte. chunki, 2021-yilliq «irqiy qirghinchiliq» qarari we 2022-yilliq «mejburiy emgek qanuni» ning tup rohi, zulum qilghuchi bilen hech ish bolmighandek soda qilmasliqni telep qilidu.
uyghur mesilisi amerika siyasitide ikki partiye ortaq kongul bolidighan temigha aylanghan bolsimu, lekin uning emeliyette qanchilik unum berishi yenila diplomatik menpeetlerning ozgirishige baghliq. ziba muratning dolet mejlisidiki ziyariti, xitay bilen bolidighan yuqiri derijilik sohbetlerde kishilik hoquq mesilisining putunley untulup qalmasliqi kereklikini eskertip turushtiki bir signaldur. shundaqla yene, xitayning xelqaraliq soda we diplomatiyede normallishishni qolgha kelturushi uchun, aldi bilen sherqiy turkistandiki insaniyetke qarshi jinayetlirini toxtitishi we tutqunlarni qoyup berishi shert ikenlikini yene bir qetim eskertip qoydi.
