amerika we israiliyening 28-fewral irangha qaratqan herbiy herikiti yengi bir urushning piltisini yaqti. iran diniy rehbiri xamaneyni oz ichige alghan nurghun yuqiri derijilik emeldarlar bombardimanda oldi. buninggha qarshi, iran israiliyege bashqurulidighan bombilarni qoyup berish bilen birge, amerikining ottura sherqtiki ereb doletlirige jaylashqan bazilirighimu hujum qildi. qisqa waqt ichide, pars qoltuqidiki kuweyt, ereb birleshme xelipiliki, qatar, behreyn we seudi erebistan zeminlirigha bashqurulidighan bombilar chushushke bashlidi. amerika prezidenti trampning qisqa waqt ichide iranda hokumetni almashturup, urushni axirlashturushni meqset qilghanliqi ilgiri suruluwatqan bolsimu, lekin bu urushning teximu uzirap rayonluq bir toqunushqa aylinish xewpimu yoq emes. bu bir tereptin xitayning energiye bixeterlikige zor tehdit bolsimu, yene bir tereptin, ameirikining yene bir qetim urush patqiqigha petishi xitay uchun yengi bir purset we istrategiyelik boshluq yaritidu. 

energiye bixeterliki we xitayning iqtisadiy menpeet tarazisi

urushning yene bir teripi energiye menpeetige tutishidu. xitay dunyadiki eng chong nefit import qilghuchi dolet bolush supiti bilen, ottura sherqning muqimliqigha intayin mohtaj. xitay kundilik nefit ehtiyajining zor bir qismini pars qoltuqi doletliridin teminleydu. xitay iran bilen 25 yilliq istrategiyelik hemkarliq kelishimi imzalighan bolup, iran nefitini arzan bahada setiwelish arqiliq oz iqtisadini tirep turmaqta.

bezi tehlilchilerning qarishiche, amerikining wenesuela prezidenti maduroni tutqun qilishi we irangha qaratqan herbiy heriketliri, mahiyette xitayning "energiye tomuri"ni kesish istrategiyesidur. xitay yillardin buyan amerikining embargosi astidiki wenesuela we iran bilen yoshurun soda qilip, ozining nefit ehtiyajini erzan bahada teminlep kelgen.

sanliq melumatlargha qarighanda, xitay wenesueladin kunige 500 ming tungdin artuq, iranda bolsa 1.5 milyon tunggha yeqin nefitni embargolarni aylinip otush arqiliq setiwalatti. maduroning texttin chushushi we iranning bombardiman qilinishi xitay uchun qosh zerbe bolup, xitay iqtisadining yeqilghu menbesini eghir xirisqa duchar qilidu.

eger iran bilen amerika-israiliye otturisida chong kolemlik urush partlisa we pars qoltuqidiki toshush yolliri (mesilen, hormuz boghuzi) tosulup qalsa, xitay iqtisadi eghir zerbige uchraydu. lekin, xitay bu xeterni bilip turup, arqa septe iranni radar we hawa mudapie sistemiliri bilen teminlishidiki meqset — amerikini ottura sherqqe baghlap qoyup, ozining tinch okyan we teywen boghuzidiki besimini yeniklitishtur. xitay uchun eytqanda, azraq energiye qiyinchiliqi «amerikining yershariwi hakimiyet sistemisini parchilash» tek chong pilan aldida erzimes bir bedel bolup hesablinishi mumkin.

ottura sherq urush patqiqi: amerikining yershariwi obrazi we xitayning pursetchiliki

nowette amerika bilen israiliyening irangha qaratqan bombardimanliri we yoshurun toqunushliri, amerikini on yillar ilgiriki iraq we afghanistan urushigha oxshash yengi bir «urush patqiqi»gha sorep kirish xewpini tughdurmaqta. eger amerika bu rayonda uzun muddetlik, yuqiri tennerxliq bir toqunushqa petip qalsa, bu peqet iqtisadiy ziyan bilenla cheklenmey, uning xelqaradiki "demokratiye we insan heqliri qoghdighuchisi" degen obrazigha eghir zerbe bolidu. bolupmu ghezze we iran mesilisidiki qosh olchemlik pozitsiyesi musulman doletlirining amerikidin sur besishigha we ishenchisizlik hes qilishigha seweb bolmaqta.

bu xil weziyet xitay uchun altun purset yaritip bermekte. xitay ozini «terepsiz muressechi» we «tinchliqperwer kuch» supitide korsitish arqiliq, amerika boshatqan siyasiy boshluqni toldurushqa urunmaqta. musulman doletlirining amerikining herbiy mudaxilisidin toyup, xitaygha umid baghlishi intayin xeterlik bir yuzlinishtur. chunki xitay sherqiy turkistanda milyonlighan uyghurlargha sistemiliq irqiy qirghinchiliq yurguzuwatqan bir zorawan kuch turuqluq, ottura sherqte «qutquzghuchi» qiyapitige kiriwalmaqta. amerikining rayondiki istrategiyelik meghlubiyiti xitayning xelqaraliq soz hoquqini kucheytip, uyghur mesilisige oxshash kishilik hoquq dewalirining xelqara kuntertiptin chushup qelishigha turtke bolidu.

xulase qilip eytqanda, amerikining wenesuela we irangha qaratqan keskin zerbisi xitayning istrategiyelik menpeetlirige eghir zerbe berdi, emma bu urushning uzungha sozulushi xitaygha siyasiy boshluq yaritip berishi mumkin. musulman doletlirining amerikining heriketliridin narazi bolup xitaygha yuzlinishi, xitayning oz zeminidiki musulmanlargha yurguzuwatqan zulmini xelqaraning neziridin yoshurushigha yardem beridu. bu, uyghurlar we putun rayon bixeterliki uchun intayin xeterlik bir geopolitikiliq oyundur.