tehriri: d. abdurehim dolet
amerika qoshma ishtatliri xelqara diniy erkinlik komiteti 2026-yili 3-ayda washingtonda ozining eng yengi yilliq tetqiqat netijisi bolghan «2026-yilliq xelqara diniy erkinlik doklati»ni resmiy elan qildi. mezkur yilliq doklat yershari miqyasidiki diniy erkinlik weziyitige omumyuzluk ilmiy baha bergen bolup, mexsus halda xitayning, bolupmu sherqiy turkistandiki uyghur we bashqa turkiy milletlerge qaratqan sistemiliq qirghinchiliq siyasetlirini chongqur pash qilghan. bu doklatning dunyawi ehmiyiti shuki, u peqetla addiy bir kishilik hoquq xatirisi bolup qalmastin, belki amerika qoshma ishtatliri hokumiti, parlamenti we siyaset tuzguchiliri uchun diplomatiye, iqtisad we qanun ijrasi saheliride konkret we keskin qedemlerni besishqa biwasite ilmiy we qanuniy asas bilen teminleydu 3. shuning bilen bir waqitta, mezkur menbe dunyawi kirizislar kopiyiwatqan bir peytte, xitay kommunistik partiyesining diniy etiqadni doletning mewjutluqigha xiris qilghan xeterlik tehdit dep qaraydighan mustebit siyasiy ideologiyesini chongqur tehlil qilip, sherqiy turkistan xelqi tartqan zulumning irqiy we medeniyet yoqitish mahiyitini xelqara sehnide yene bir qetim kuchluk rewishte otturigha chiqirip berdi.
xitayning sistemiliq diniy zulum ramkisi we «xitaylashturush» istrategiyesi
doklatta otturigha qoyulghan nuqtilargha asaslanghanda, xitay doliti dunya boyiche diniy erkinlikni eng eghir, sistemiliq we rehimsiz derijide depsende qiliwatqan mustebit hakimiyetlerning biri supitide gewdilendurulgen.
xitay hokumiti diniy etiqadni kontrol qilish uchun peqetla memuriy buyruqqila tayinip qalmastin, belki intayin murekkep we torlashqan qanun, nizam we siyasetler sistemisini berpa qilip, putkul diniy hayatni dolet mashinisining mutleq nazariti astigha alghan. bu xil qanunlashturulghan dolet terrorizmi arqiliq, xitay kommunistik partiyesi her qandaq musteqil diniy paaliyetni ozining siyasiy hakimiyitige qilinghan biwasite xiris we tehdit dep qaraydu shundaqla uni derhal we rehimsizlerche yoqitishqa tirishidu.
doklatta tekitlinishiche, xitay hokumitining nowettiki eng xeterlik hemde kengeymichilik xarakterige ige siyasiti uning mejburiy xarakterdiki «dinni xitaylashturush» istrategiyesidur. mezkur «dinni xitaylashturush» siyasiti emeliyette diniy etiqadni xitay kommunistik partiyesining mustebit siyasiy ideologiyesi bilen yughurushni, shu arqiliq dinning meniwi we exlaqiy mahiyitini putunley ozgertip, uni partiyege sadiq bir teshwiqat qoraligha aylandurushni asasiy nishan qilghan.
bu istrategiyelik siyaset peqet idiyewi ozgertish bilenla cheklenmey, az sanliq milletlerning ozgiche diniy enenilirini qopalliq bilen cheklesh, meschit we bashqa ibadetxanilarni weyran qilish yaki mejburiy halda xitayche uslubta ozgertish qurulushlirini elip berish qatarliq fizikiliq yoqitish heriketlirinimu oz ichige alidu. diqqet qilishqa tegishliki shuki, xitay dolet reisi shi jinping 2025-yili sherqiy turkistan we tibetke qilghan ziyariti jeryanida, bu ikki rayondiki «dinni xitaylashturush» turining muweppeqiyetlirini mexsus tilgha elip teriplishi, mezkur qirghinchiliq siyasitining biwasite doletning eng aliy rehbirining iradisi we korsetmisi bilen yuqiridin towenge qarap ijra qiliniwatqanliqini eniq ispatlaydu. buningdin bashqa, xitay hokumiti internet we uchur sahesini kontrol qilishnimu misli korulmigen derijide kucheytken bolup, 2025-yili sentebirde elan qilinghan yengi belgilime arqiliq diniy zatlarning hokumet testiqlimighan her qandaq tor bekiti yaki supisida, yeni torda diniy paaliyet elip berishini qattiq meni qilip, reqemlik dunyadiki azghine pikir we etiqad boshluqinimu putunley boghup tashlidi.
sherqiy turkistandiki mejburiy assimilyatsiye we irqiy qirghinchiliq
mezkur xelqaraliq siyasiy analiz doklatida sherqiy turkistan weziyiti intayin yadroluq we muhim orungha qoyulghan bolup, xitayning bu keng rayondiki rezil qilmishliri ochuq-ashkara halda xelqara qanungha xilap sistemiliq irqiy qirghinchiliq we medeniyet yoqitish herikiti dep muhakime qilinidu.
doklatta korsitilgen sanliq melumatlar we emeliy delillerge diqqet qilsaq, nowette kem degende yerim milyon uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa turkiy millet xelqi sherqiy turkistandiki yighiwelish lagerliri we turluk shekildiki turme esliheliride dawamliq tutup turulmaqta hemde eghir insan qelipidin chiqqan qiyin-qistaqlarni bashtin kechurmekte 6. gerche xitay hokumiti xelqara jemiyetning besimi sewebidin yighiwelish lagerlirini taqighanliqini yaki ozgertkenlikini dawamliq dewa qilip keliwatqan bolsimu, emma doklattiki emeliy pakitlar xitayning ghayet zor sandiki bigunah puqralarni turmilerge koplep yotkesh arqiliq zulumni yengi, yoshurun bir basquchqa koturgenlikini tehqiqleydu.
bir putun jemiyetni turmige aylandurush bilen birge, xitay hokumiti yene keng kolemlik mejburiy emgek pirogrammilirini sistemiliq izchillashturuwatqan bolup, yerlik musulman milletlerni mejburiy qulluq emgikige selish arqiliq ularning jismaniy we meniwi iradisini sundurushni meqset qilghan.
doklatta tekitlengen yene bir nuqta shuki, xitay dairiliri sebiy balilarni ailisidin mejburiy ayrip, doletning qattiq bashqurushidiki yataqliq mekteplerge qamap yengi bir ewladni assimilyatsiye qilish herikitini teximu kengeytken. milletning nopus qurulmisini suniy usulda buzush we milyonlighan sebiy balilarni oz tili, etiqadi we ata-anisidin ayriwetish xelqara qanunlar boyiche irqiy qirghinchiliqning eng eghir, eng rezil shekillirining biri bolup hesablinidu. bu xil tuzulmiwi we toluq assimilyatsiye qilish istrategiyesining uyghur xelqining medeniyet we diniy kimlikini yer sharidin mengguluk yoqitishqa urunush jinayiti ikenliki, mezkur hojjette ilmiy we siyasiy jehettin toluq otturigha qoyulghan realliqtur.
kundilik diniy hayatni jinayetleshturush we dolet terrori
sherqiy turkistanda shexslerning kundilik, aile ichidiki eng addiy diniy paaliyetlirimu xitay kommunistik partiyesi hokumiti teripidin dolet bixeterlikige qarshi elip berilghan eghir jinayet we dushmenlik herikiti supitide qarilip pewquladde eghir siyasiy bahaniler bilen jazalanmaqta.
doklatta muhakime qilinghan melumatlargha kore, 2025-yili 1-ayda musteqil taratqular ashkarilighan intayin wehimilik bir deloda, uyghur musulman ayal seylixan rozi peqet oz perzentlirige we bir qoshnisigha kundilik namazgha ishlitilidighan bir qanche quran ayetlirini ogetkenliki uchunla sotlinip 17 yilliq eghir qamaq jazasigha mehkum qilinghan. ana bolghuchining oz perzentige aile ichide kundilik eneniwi ibadet bilimlirini ogitishidek eng eqelliy insaniy heq-hoquqning 17 yilliq turme bilen jazalinishi, xitayning terrorluqqa qarshi turush nami astida elip beriwatqan teshwiqatining mahiyette islam dinining ozige we musulmanlarning mewjutluqigha elan qilinghan ashkara urush ikenlikini chongqur sherhlep beridu. seylixan rozining bu echinishliq delosi xitay dolitining siyasiy we qanun sistemisining adalet yurguzushni emes, belki ashkara dushmenlikni asas qilidighan, puqralarning etiqad we qelb dunyasinimu qoral kuchi bilen kontrol qilishqa urunidighan wehimilik bir basturush apparatigha aylanghanliqining janliq misalidur.
yene bir tereptin, xitayning uyghur xelqining eneniwi diniy bayram we aylirigha qaratqan cheklimiliri insan eqlige sighmaydighan binormal derijige yetken bolup, xususen muqeddes ramizan eyidiki siyasiy zulum we kontrolluq ozining eng pajielik yuqiri chekige yetken we sistemilashqan.
doklattiki tipik melumatlargha asaslanghanda, 2025-yili 3-ayda, xitay dairiliri sherqiy turkistandiki uyghur musulmanliridin ramizan mezgilide qattiq tekshurush elip barghan we ulardin roza tutmighanliqini ispatlaydighan sinliq delillerni (wideoluq ispat) teyyarlap mejburiy tapshurushni resmiy buyrughan.
bir mustebit hokumetning oz puqraliridin diniy ibadetni terk etkenlikige we oz etiqadigha asiyliq qilghanliqigha dair sinliq ispat telep qilishi, dunya siyasiy tarixida korulup baqmighan derijidiki chektin ashqan pisxikiliq zorawanliq jinayiti hesablinidu. bu xil qorqunchluq iskenje shexsning wijdanini sundurup, ularning milliy we diniy ghururini yer bilen yeksan qilishni we dolet mashinisi aldida shertsiz teslim bolghan, kimlikidin ayrilghan robotlarni barliqqa kelturush siyasiy muddiasining intayin qarangghu bir qismidur.
dolet halqighan basturush, xelqaraliq singip kirish we dezinformatsiye herikiti
xitay kommunistik partiyesining sistemiliq basturush istrategiyesi yalghuz xitay chegrasi ichi bilenla cheklinip qalmastin, belki kuchluk iqtisadiy we siyasiy tesirige tayinip, xelqara qanunlargha ashkara xiris qilidighan dolet halqighan teshkillik basturush herikitige aylanghan.
doklatta korsitilishiche, xitay hokumiti yuqiri texnika we xelqaraliq gumashtiliri arqiliq chetelde, yeni erkin dunyada we muhajirette yashawatqan uyghur shundaqla tibet qatarliq diniy, milliy az sanliqlarni sistemiliq kozitish, parakende qilish we tehdit arqiliq sukut qildurushqa urunmaqta.
-2025yili 2-ayda yuz bergen bir weqe xitayning xelqaraliq singip kirishining eng korunerlik we rezil misali bolup, tayland hokumiti eghir jazagha we qiyin-qistaqqa uchrash xewpi barliqini eniq bilip turup, xelqara kishilik hoquq qanunlirini depsende qilghan halda 40 neper uyghurni mejburiy xitaygha otkuzup bergen. bu qanliq mejburiy qayturup berish pajiesi xitayning sherqi jenubiy asiya doletlirige bolghan kuchluk diplomatik we iqtisadiy besimining insan hoquqi pirinsipliridin ustun orunni igilep ketkenlikini, hemde uyghurlarning xelqara jemiyettimu eng tup hayatliq kapalitidin mehrum qiliniwatqanliqini korsitip beridu.
xitay hokumiti yene demokratik doletlerdiki diyaspora qoshuni ichige yoshurun jasusluq tori qurush, tughqanliri arqiliq pisxikiliq tehdit selish usullirinimu xelqara miqyasida keng kolemde qollanmaqta. mesilen, 2025-yili 2-ayda shiweytsariye hokumiti xitay dolet bixeterlik we istixbarat organlirining uyghur we tibetlerni izchil kozitiwatqanliqi we ularni oz jemiyiti ichide, qerindashliri ustidin jasusluq qilishqa mejburlawatqanliqini ashkara otturigha qoyghan. shuning bilen bir waqitta, 2025-yili 5-ayda turkiye dairiliri oz territoriyesi ichide muhajirettiki uyghurlarni mexpiy nazaret qiliwatqan bir xitay jasusluq torini pash qilghan we qetiy tedbir arqiliq bitchit qilghan 8. bu weqeler xitay dolet apparatining igilik hoquqluq bashqa doletlerning qanunlirigha qilinghan eghir, sistemiliq ighwagerchilikidur. buningdin sirt, xitay yene xelqarada ozining irqiy qirghinchiliq jinayetlirini yoshurush uchun, ghayet zor dolet meblighige we taratqulirigha tayinip torda saxta uchur tarqitish we dezinformatsiye herikitini keng kolemde qanat yaydurup, sherqiy turkistandiki zulumgha alaqidar pakitlarni burmilashqa urunghan.
amerika qoshma ishtatlirining siyasiy inkasi, qanuniy tedbirliri we xelqaraning meydani
amerika qoshma ishtatliri hokumiti xitayning bu rezil we chektin ashqan insan hoquqi tajawuzchiliqlirigha taqabil turush, jumlidin sherqiy turkistan xelqini qoghdash uchun qedemmu-qedem siyasiy, qanuniy we iqtisadiy jaza tedbirlirini qollinip kelgen.
siyasiy we diplomatik tedbir jehette, 2025-yili 3-ayda, amerika qoshma ishtatliri dolet ishliri katipi marko rubiyo taylandtiki uyghurlarning xitaygha qayturulush weqesige qarita qattiq inkas qayturup, uyghur qatarliq diniy az sanliqlarni mejburiy qayturushqa qatnashqan yaki sherik bolghan xelqaraliq emeldarlargha qaritilghan yengi, qattiq wiza cheklimisi siyasitini resmiy elan qildi. bu tarixiy siyaset peqet xitay emeldarlirinila jazalap qalmastin, belki xitayning dolet halqighan basturush herikitige maslashqan her qandaq uchinchi dolet sheriklirinimu qanuniy jaza dairisige kirguzgenliki bilen alahide kuchluk xelqaraliq agahlandurush we tosush roligha ige siyasiy tedbirdur.
iqtisadiy we memuriy jaza jehette, amerika dolet ichki bixeterlik ministirliqi 2025-yili 8-ayda «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» ni teximu qattiq ijra qilishta, tekshurulidighan we jiddiy diqqet qilinidighan yengi yuqiri xeterlik nuqtiliq sahelerni elan qilip, xitayning qulluq emgiki arqiliq xelqara bazardin xunxorluq bilen payda elish yollirini teximu ching qistidi. amerika qanun chiqirish orgini bolghan amerika awam palatasimu bu heqqide mexsus awaz berish otkuzup, 2025-yili 9-ayda qosh partiye ezalirining ortaq qollishi astida «2025-yilliq uyghur siyasiti qanuni» (H.R. 2635) ni maqullidi, bu qanun layihesi amerika dolet mehkimisidin uyghur mesilisini tashqi siyasetning eng muhim kuntertipige kirguzushni qanuniy nuqtidin telep qilidu.
xelqara jemiyet we birleshken doletler teshkilati qarmiqidiki kishilik hoquq apparatlirimu xitayning bu xil mustebit qilmishlirigha teximu yeqindin diqqet qilishqa bashlighan bolup, 2025-yili 2-ay we 7-aylarda berishken doletler teshkilatining mutexessisliri xitay tereptin tutqundiki dunyagha tonulghan uyghur ziyaliysi ilham toxtining delosi qatarliq muhim kishilik hoquq delolirining ehwalini ashkarilashni jiddiy telep qilghan.
xulase
omumen qilip eytqanda, amerika qoshma ishtatliri xelqara diniy erkinlik komiteti teripidin elan qilinghan bu 2026-yilliq doklat xitay hokumitining sherqiy turkistanda yurguzuwatqan wehimilik irqiy qirghinchiliq we medeniyet yoqitish herikitini dunya jamaetchilikige qaytidin, teximu chongqur we ret qilghusiz siyasiy deliller bilen korsitip berdi. xitayning dolet derijilik zulum we yoqitish apparati peqet sherqiy turkistan xelqi uchunla emes, belki yershariwiy insan hoquqi qimmet qarashliri we demokratik sistema uchunmu eng biwasite we real tehditke aylanghanliqi bu hojjet bilen bir qetim ilmiy yekunlendi. amerika bashchiliqidiki demokratik erkin doletler we xelqara jemiyet xitayning bu insaniyetke qarshi terrorluq qilmishlirigha qarshi peqetla diplomatik bayanat, yazma tenqidler bilenla cheklinip qalmay, choqum siyasiy, iqtisadiy we qanuniy jehettin ittipaqliship eng kuchluk emeliy tedbir qollinishi, kechikturushke bolmaydighan tarixiy burchtur. peqet xelqaraning teximu qattiq, birlikke kelgen we sistemiliq arilishishi we jazasi arqiliqla, sherqiy turkistandiki milyonlighan bigunah uyghur we bashqa turkiy milletlerning izzet-hormitini, til-yeziqini, etiqad erkinlikini we yashash hoquqini heqiqiy turde qutuldurup qalghili, shundaqla dunyaning adalet we qanun tertipini qoghdighili bolidu.
menbe:
USCIRF (2026). 2026 Annual Report of the U.S. Commission on International Religious Freedom. Washington, DC: U.S. Commission on International Religious Freedom.
