menbe: royters / dilara shenkaya (Dilara Senkaya)
2026-yili 6-mart
xitayning «muqeddes aydiki qorshawi»da uyghurlarning tutqun qilinishi dunyawi endishini kucheytti. ramizan mezgilide xitayning shinjang (sherqiy turksitan) rayonidiki uyghur musulmanlirigha qaritilghan basturushning kuchiyishi keng kolemlik xelqaraliq endishini qozghighan bolup, bu ehwal xitayning diniy basturush we keng kolemlik tutqun qilish siyasitini yene bir qetim gewdilendurdi.
teximu keng miqyasliq dolet siyasitining bir qismi supitide ijra qiliniwatqan bu tedbirler, muqeddes ayni kucheytilgen nazaret we mejburlash mezgilige aylandurup, keng kolemlik kishilik hoquq depsendichilikige qarita jiddiy soallarni peyda qildi. kishilik hoquq teshkilatlirining doklatlirida minglighan kishining peqet addiy diniy paaliyetler uchunla tutqun qilinghanliqi tepsiliy bayan qilinghan bolup, bu beyjingning uyghur jemiyitige qaratqan zerbe berish herikitining sistemiliq xarakterini tekitleydu.
shinjangdiki siyasetlerning tarixiy arqa korunushi
2017-yilidin bashlap xitayning shinjangdiki dolet siyasiti ghayet zor yighiwelish lagerlirini qurushni oz ichige alghan bolup, molcherlinishiche, 1 milyondin artuq uyghur we bashqa musulman az sanliq milletler resmiy halda «kespiy maharet terbiyelesh merkezliri» dep atalghan orunlargha qamalghan.
bu lagerlar rayondiki pat-pat yuz berip turidighan zorawanliq weqelirige taqabil turush uchun qurulghan deyilsimu, emma tenqidchiler ularning bixeterlik meqsitide emes, belki medeniyet jehettin assimilyatsiye qilish qorali supitide xizmet qiliwatqanliqini otturigha qoymaqta. dolet siyasiti teximu kengiyip, yuz tonush texnikisi, suniy eqil (AI) arqiliq nazaret qilish we saqchi tekshurush ponkitliri arqiliq uyghur nopusining %80 ni qaplighan omumyuzluk nazaret sistemisini oz ichige aldi.
ramizangha oxshash diniy mezgillerde bu kontrollar teximu kuchiyidighan bolup, dairiler roza tutushni chekleydu, namaz buyumlirini musadire qilidu we meschitlerning ustide uchquchisiz ayropilanlarni charlitidu. bu derijisi osken zerbe berish herikiti beyjing «esebiylik» dep teswirligen nersilerni tizginleshni meqset qilghan uzun muddetlik dolet siyasiti bilen birdek bolsimu, musteqil analizlar uning teximu chongqur meqsitining islam etiqadi emeliyitini yoqitish ikenlikini ashkarilidi.
2026-yiligha kelgende, kontrol qilish ul esliheliri bashqa meqsette ozgertilgen yaki cheqiwetilgen diniy sorunlarnimu oz ichige alghan bolup, bu siyaset yolgha qoyulghandin buyan texminen 16,000 meschit buning ziyinigha uchrighan. bu ehwal uyghurlarning binakarliq we meniwi miraslirigha qilinghan eghir zerbige wekillik qilidu.
dolet siyasiti yene aililerni parchilash, mejburiy emgek pirogrammiliri we kommunistik partiyege sadiq bolushni aldinqi orungha qoyidighan mejburiy «wetenperwerlik terbiyesi» kurslirigiche kengeydi. mejburiy tughut cheklesh we aile ezalirining tutqun qilinishi sewebidin, 2017-yilidin buyan uyghurlar asasliq olturaqlashqan rayonlarda tughulush nisbiti texminen %60 towenligen.
bu amillar birliship nopus qurulmisini suniy ozgertish menzirisini hasil qilghan bolup, doletning muqimliqini qoghdash nami astida kishilerning aile, etiqad we aptonomiye hoquqi sistemiliq turde tartip elinmaqta.
2026-yilliq ramizan: muqeddes aydiki qorshawning ashkarilinishi
2026-yildiki ramizanda burunqidekla tutush we basturushning kishini chochutidighan derijide kucheygenliki koruldi. doklatlarda korsitilishiche, peqet xotenning ozidila shexsiy halda roza tutush yaki yighilishqa oxshash «qanunsiz diniy paaliyetler» bilen 500 din artuq adem tutqun qilinghan. meschit etrapidiki tekshurush ponkitliri kopeytilgen bolup, ahaliler halal yemeklikler yaki diniy tekistler uchun xalighanche axturulushqa duch kelip, dawamliq bir wehime ichide yashashqa mejbur bolmaqta. bu «muqeddes ay qorshawi» ramizanning meniwi ehmiyitini qoralgha aylandurup, diniy oylinish we nepsini tizginlesh (roza tutush) ni jazalinidighan jinayetke aylandurdi.
ashkarilinip ketken saqchi sanliq melumatlirigha asaslanghanda, bu mezgilde nazaret qilish yuqiri pellige chiqidighan bolup, nishanliq rayonlarda tutup turush nisbiti %20 tin %30 keche ashidiken. uyghurlar ozlirining roza tutmighanliqini ispatlash uchun ammiwi sorunlarda ghizalinishqa mejburlanghanliqini, balilarning bolsa dolet bashqurushidiki menge yuyush orunlirigha elip ketilish uchun ailisidin ayriwetilgenlikini melum qilmaqta.
bu yerdiki dolet siyasiti ozining eniq nishanini ashkarilidi: dairiler eng muqeddes ayni nishanlash arqiliq pisxikiliq besimni kucheytip, qorqutush arqiliq boysundurushni kengeytmekte. suniy hemrah suretliri ramizandin burun lager sighimining kengeytilgenlikini delilligen bolup, bu basturushning aldin pilanlanghanliqini korsitip beridu.
bu heriketler tuyuqsiz yuz bermigen, belki kop yilliq ul eslihe qurulushigha, jumlidin diniy kiyim-kechek yaki heriketlerni perq etidighan suniy eqil (AI) sistemisigha tayanghan. netijide, bir millet putunley qorshaw astida qalghan bolup, hetta ichide oqulghan duamu tutqun qilinish xewpini peyda qilidu. bu del diniy ipadileshni ittipaqliqqa tehdit dep qaraydighanla dolet siyasitini gewdilenduridu. kishilik hoquq teshebbuskarliri bu endizilerni uzundin buyan hojjetleshturup kelgen bolup, buning ittipaqlishidighan mezgillerde jemiyet rishtisini qandaq weyran qilidighanliqini tekitlep kelmekte.
basturushning kolimi we istatistikisi
miqdarlashturulghan pakitlar zerbe berishning neqeder zorliqini gewdilenduridu. birleshken doletler teshkilatining bahalishiche, 2017-yilidin buyan tutqun qilinghanlarning omumiy sani 1 milyondin ashqan bolup, ramizan mezgilliride lagerlargha elip ketilgenlerning sani izchil orlep turghan.
shinjangda nazaret sistemiliri her kuni %80 uyghurni kozitip, aldin signal beridighan saqchi sistemisi uchun nechche petabayt (Petabyte) liq sanliq melumatlarni hasil qilidu. suniy hemrah analizliri arqiliq delillinishiche, cheqiwetilgen meschitlerning sani 16,000 gha yetken bolup, meschitlerning %65 aziyishi diniy hayatni weyran qilghan.
mejburiy emgek yuz minglighan kishige chetilidighan bolup, uyghurlar putun xitaydiki zawutlargha yotkilip, paxta, elektiron mehsulatliri we quyash energiyesi taxtiliri qatarliq yershari teminat zenjirini teminlimekte. iqtisadiy korsetkuchler uyghur rayonlirida eshishning tosalghugha uchrighanliqini, buning eksiche xenzularning koplep kochup keliwatqanliqini korsitip, xitayning assimilyatsiye nishanidin besharet beridu. saghlamliq sanliq melumatliri ozini olturuwelish nisbiti we rohiy zerbe bilen munasiwetlik keselliklerning orligenlikini ashkarilidi, shundaqla kishilik hoquq doklatlirida tutup turush orunliridiki qiyin-qistaqlar tilgha elindi.
ramizan mezgilidiki tutush dolqunliri—mesilen, 2025-yili xotendiki 500 din artuq delo—bu xil heriketlerning yerlikte qanchilik shiddetlik bolidighanliqini korsitip beridu hemde kopinche hallarda erzimes bahaniler bilen bolidu. aman qalghanlarning guwahliq sozliri we qechip chiqqan emeldarlarning hojjetliridin elinghan bu sanliq melumatlar, xitayning aldini elish xarakterlik kontrol qilish siyasitini delilleydu, bu yerde diniy paaliyetler bilen shughullinish aghdurulmichiliq bilen barawer korulidu. yighilip qalghan ziyanlar medeniyet yoqilishinimu oz ichige alidu: ewladlar qayta menge yuyushqa uchrighanseri eneniwi ussul, til we yemek-ichmekler yoqilishqa yuzlenmekte.
kontrol qilish we nazaret qilish mexanizmi
xitayning dolet siyasiti zerbe berishte eng ilghar texnikilargha tayinidu. «bir gewdileshturulgen birleshme heriket supisi» kamera, epler we axbaratchilardin sanliq melumat toplap, shexslerge «esebiylik» nomuri beridu. ramizan eyida algorizmlar meschit etrapini aldinqi orungha qoyup, uchquchisiz ayropilan charlashliri we tez surette tutqun qilishni qozghitidu. bu xil texnika yetekchilikidiki usul qarshiliqni eng towen chekke chushurup, nazaret qilinidighan rayonlarda boysunush nisbitini %100 ke yeqinlashturidu.
fizikiliq ul esliheler reqemlik nazaretni toluqlaydu: halqisiman qorshaw sheklidiki tekshurush ponkitliri, kentlerni orap turghan tikenlik simlar we qayta terbiyelesh lagerliri her yerde uchraydu. roza tutush waqtida teshwiqat derslirige mejburiy qatnashturush dunyawi ideologiyeni teximu kucheytip, islam dinini zamaniwiliqqa sighmaydu dep terghib qilidu. tutup turuluwatqanlarning uyqusiz qaldurulushi, tayaq yeyishi we diniy bayramlargha qaritilghan ideologiyelik bombardimanlargha berdashliq berishi bilen kishilik hoquq endishiliri bu yerde eng yuqiri chekke yetidu.
siyasetning unumdarliqi merkezlik qomandanliq qilishtin kelip chiqqan bolup, yerlik rehberler «muqimliqni qoghdash» korsetkuchi arqiliq osturulushke righbetlendurulidu. ashkarilinip ketken yolyoruqlar tutush korsetkuchini (kuwota) ashkarilighan bolup, xizmette osush basturush netijisige baghlanghan. bu biyurokratik mexanizm qorshawni saqlap qelip, ramizanni sadaqetmenlikni sinaydighan olchemge aylandurdi.
uyghur kimliki we jemiyitige korsitidighan tesiri
muqeddes aydiki qorshaw uyghur kimlikining yadrosigha zerbe berip, kollektip hayatni belgileydighan islam dini bilen bolghan rishtini uzup tashlaydu. roza we namaz cheklimiliri aililerni parchilap, balilarni quran ayetlirining ornigha partiye qesemlirini yadlashqa mejbur qilmaqta. medeniyetni yoqitish herikiti tezleshmekte: tarixiy kitablar koydurulup, kiyim-kecheklerge cheklime qoyulup, bayramlar dolet paaliyetliri uchun tartiwelindi.
buning jemiyettiki yaman tesirliri ozara ishenchning yoqilishi, yoshurun diniy paaliyetler we keng kolemde chetelge qechish urunushlirini oz ichige alidu. ayallar teximu kop tekshurushke duch kelip, pilanliq tughut buyruqliri astidiki kishilik hoquq depsendichilikige baghlanghan tughut cheklesh operatsiyelirige mejburlanmaqta. iqtisadiy jehettin hoquqsiz qilishmu tengla yuz bergen bolup, dolet karxanilirigha alahide etibar berilish sewebidin uyghurlar yerlik sodidin chetke qeqilmaqta.
uzun mezgildin qarighanda, bu dolet siyasiti yashlarni umidsizlik ichide radikallishish xewpige yuzlendurup, beyjingning bixeterlik asasigha zit kelmekte. surgundiki jamaetler oz miraslirini reqemlik halette saqlap qalghan bolsimu, el ichidiki yetim qaldurulush bu milletni yoqilish girdabigha berip taqidi. muqeddes ayning ayaq asti qilinishi, yashash uchun medeniyet jehettin ozini olturush telep qiliniwatqan teximu keng miqyasliq mewjutluq xirisining simwoli bolup qaldi.
dunyawi inkas we geo-siyasiy aqiwetler
yershariwi endishe embargo, soda cheklimiliri we diplomatik yetim qaldurush tirishchanliqlirini kelturup chiqardi. gherb parlamentliri qirghinchiliqni etirap qilish mesilisini muzakire qilip, yardemlerni ashkariliq telipige baghlimaqta. iqtisadiy alaqini uzush shinjang mehsulatlirini nishanlighan bolup, iqtisadiy teptish qilish shirketlerni nechche milyard ziyangha uchratsimu, emma ularning sherikchilikini pash qildi.
xitay buninggha tenqidlerni doletning ichki ishigha arilishish dep eyiblesh bilen qayturma zerbe berdi hemde musulman doletlirining sukut qilishini qolgha kelturush uchun «bir belbagh, bir yol» qurulushidiki munasiwetlerdin paydilandi. bu perq kishilik hoquqning omumyuzluk qimmiti bilen doletning igilik hoquqi dewasi otturisidiki toqunushni peyda qilip, amerika-xitay jiddiylikini ulghaytti. birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq kengishi qatarliq munberlerde ret qilish hoquqi (weto) seweblik qararlar tosalghugha uchrimaqta.
karxanilarning inkasi herxil boldi: beziliri mebleghni chekindurse, beziliri tekshurushlerge boysundi. «shinjang saqchi hojjetliri» ge oxshash ashkarilanghan materiyallar arqiliq kishilik hoquq chaqiriqliri kuchiyip, besim dawamlashmaqta. shundaq bolsimu, yersharining ozara beqinish munasiwiti iradini ajizlashturghachqa, ijra qilishta boshluqlar mewjut.
jawabkarliqni surushturush we islahattiki xirislar
beyjingning shefafsizliqi (yepiqliqi) musteqil kozetkuchilerning tekshurushini tosup qoymaqta. gerche analizchilar buni esebiylikni tugitishning emes, belki basturushning netijisi dep qarisimu dolet ichidiki teshwiqatta terrorluq weqelirining azayghanliqini misal qilip, lagerlar muweppeqiyetlik boldi dep korsitilmekte —. dolet siyasitimu asta-asta ozgirip, ashkara lagerlarning ornini «mehelle tuzitish» merkezliri almaqta.
kishilik hoquqni qoghdash yolliri yenila japaliq: sotlar pakit toplisimu, emma jawabkarliqqa tartish tes bolmaqta. surgundikilerning guwahliq sozliri paaliyetlerge kuch qoshsimu, emma bashqa kirizisler bilen riqabetlishish dawamida herip-charchash korulmekte. sijil ozgirish yasash uchun quruq sozdin halqighan, birlikke kelgen iqtisadiy besim mexanizmi kerek.
uyghurlarning azab-oqubiti dawamlashmaqta, ramizan mezgilidiki tutqun qilishlar yoqilishqa qarshi korsitilgen qeyserane qarshiliqning namayendisidur. dunyawi segeklik choqum konkret mexanizmlargha aylinishi we xitayning dolet siyasitige tuptin xiris qilishi kerek.
xewerning ingilizche menbesi:
