beyjing, 7-mart (IANS) - shenbe kuni elan qilinghan bir doklatta korsitilishiche, xitayning sherqiy turkistanda ramizan eyida elip berilghan basturushlirining tonush, emma kishini chochutidighan derijide kopeygenliki, xoten wilayitining ozidila shexsiy roza tutush we yighilish qatarliq «qanunsiz diniy paaliyetler» seweblik 500 din artuq uyghurning tutqun qilinghanliqi melum bolghan.
doklatta yene meschitler etrapidiki tekshurush ponkitlirining kopeytilgenliki, shuning bilen bir waqitta ahalilerning «halal yemeklik yaki diniy tekistler» uchun qalaymiqan axturulup, uzluksiz qorqunch wehimisi yaritilghanliqi qoshup qoyulghan.
«impakt xelqara» (Impact International) ning doklatigha asaslanghanda, «muqeddes aydiki qorshaw» ramizanning rohiy ehmiyitini qoralgha aylandurghan bolup, xitay dairiliri teripidin «oylinish we nepsini tiyish» jazalinidighan qilmish supitide muamile qilinghan.
doklatta mundaq deyilgen: «xitayning muqeddes aydiki qorshawida uyghurlarning tutqun qilinishigha qarita yershari miqyasida signal kucheydi. ramizan mezgilide xitayning shinjang rayonidiki uyghur musulmanlirigha qilinghan basturushlarning kuchiyishi keng kolemde xelqaraning diqqitini tartti hemde diniy besim we keng kolemlik tutqun qilish endizisini gewdilendurdi».
doklatta yene mundaq deyilgen: «teximu keng dolet siyasitining bir qismi supitide ijra qiliniwatqan bu tedbirler, bu muqeddes ayni nazaret qilish we zorlash kucheytilgen bir mezgilge aylandurup, keng kolemlik kishilik hoquq depsendichiliki heqqide texirsiz soallarni peyda qildi. kishilik hoquqni teshebbus qilghuchi guruppilarning doklatlirida asasiy diniy paaliyetler uchun minglighan kishining tutup turuluwatqanliqi tepsiliy bayan qilinghan bolup, bu beyjingning uyghur jemiyitige tutqan pozitsiyesining sistemiliq xarakterini gewdilenduridu».
doklatta korsitilishiche, 2017-yilidin buyan xitayning shinjangdiki siyasiti keng kolemlik yighiwelish lagerliri qurushni oz ichige alghan bolup, molcherlinishiche bir milyondin artuq uyghur we bashqa musulman az sanliq milletler resmiy halda «kespiy terbiyelesh merkizi» dep atalghan orunlarda tutup turulmaqta.
uningda mundaq tepsiliy bayan qilinghan: «bu lagerlar rayondiki pat-pat yuz bergen zorawanliqlargha taqabil turush uchun qurulghan dep korsitilsimu, emma tenqidchiler bularning bixeterlik uchun emes, belki medeniyet jehette assimilyatsiye qilish qorali supitide xizmet qilidighanliqini otturigha qoymaqta. dolet siyasiti yuz tonush, suniy idrak (AI) arqiliq nazaret qilish we saqchi tekshurush ponkitliri arqiliq uyghur nopusining yuzdin 80 pirsentini qaplaydighan omumyuzluk kozitish sistemilirini oz ichige alidighan derijide kengeytilgen».
doklatta deyilishiche, ramizangha oxshash diniy paaliyetler mezgilide, xitay dairiliri roza tutushni cheklesh, namaz oqush buyumlirini musadire qilish we meschitlerni nazaret qilish uchun uchquchisiz ayropilan (diron) ishlitish arqiliq cheklimilerni kucheytidiken.
doklatta mundaq tilgha elinghan: «bu xil kucheytish beyjing esebiylik dep teswirligen nersini tizginleshni meqset qilghan uzun muddetlik dolet siyasiti bilen mas kelidu, gerche musteqil analizlar uning islamiy adetlerni yoqitish niyitide ikenlikini ashkarilisimu. 2026-yiligha kelgende, kontrol qilish ul esliheliri bashqa meqsette ishlitilgen yaki cheqiwetilgen diniy sorunlarni oz ichige alghan bolup, siyaset yolgha qoyulghandin buyan texminen 16 ming meschit buning tesirige uchrighan, bu uyghurlarning binakarliq we rohiy miraslirigha qilinghan eghir hujumgha wekillik qilidu».
doklatta xitay dairilirining uyghurlargha qiliwatqan basturushining kuchiyiwatqanliqi gewdilendurulup yene mundaq deyilgen: «bu heriketler yekke halda yuz bermeydu, belki kop yilliq ul eslihe qurulushi, jumlidin diniy kiyim-kechek yaki heriketlerni belgileydighan suniy eqil (AI) sistemisi ustige qurulghan. buning netijisi bolsa, qorshawdiki bir jemiyet bolup, hetta unsiz dua qilishmu qolgha elinish xewpige duch kelidu, bu diniy ipadileshni ittipaqliqqa tehdit dep qaraydighanla dolet siyasitini gewdilenduridu. kishilik hoquq teshebbuskarliri bu endizilerni uzundin buyan hojjetleshturup, ularning ittipaqliq uchun bekitilgen waqitlarda ijtimaiy rishtilerni qandaq buzup tashlaydighanliqini tekitlep kelmekte».
