turkistan waqit geziti, 2026-yili 10-mart, tokyo –  xitay hokumiti bilen alaqisi bar taratqularning yeqinda yaponiye parlament ezasi we yaponiye tashqi ishlar ministirliqining muawin ministiri hemde doletlik parlamentqa saylanghan tunji uyghur neslidin bolghan shexs arfiye erige qarshi esheddiy irqchi hujumliri, tokyo bilen beyjing otturisida jiddiy diplomatik surkilish kelturup chiqardi.

bu talash-tartish 27-fewral xitayning dangliq tor porti «Sina.com» arfiye xanimni «chegra zehiri» we «zeherlik» dep atighan mezmunlarni elan qilishi bilen bashlanghan bolup, xitay kommunistik partiyesining awazi dep qarilidighan «yer shari waqit geziti» (Global Times) ning bu haqaretlerni tiktoktia (TikTok) teximu keng tarqitishi bilen weziyet teximu keskinleshken.

ata-anisi sherqiy turkistandin kochup berip, 1999-yili yaponiye puqraliqigha otken arfiye xanim, 2023-yili erkin demokratlar partiyesige wakaliten parlamentqa saylinishtin ilgirimu birleshken doletler teshkilatida we akademik sahede uyghur xelqining kishilik hoquq mesililirini otturigha qoyup kelgen idi.

dunya uyghur qurultiyi 9-mart elan qilghan resmiy bayanatida bu hujumlarni eyiblep, bu qilmishni xitay hokumitining sistemiliq chegra halqighan besim siyasitining bir parchisi dep bahalidi. qurultay reisi turghunjan alawudun xitay taratquliridiki bu xil ochuq-ashkara irqchiliqning uyghurlarning xitay hokumiti astida duch keliwatqan insan qelipidin chiqqan muamilisini ashkarilap bergenlikini tekitlidi.

yaponiye hokumiti bu mesilige mislisiz jiddiy pozitsiyede qarap, demokratik usulda saylanghan bir emeldargha qilinghan bu xil haqaretlerge jawaben xitay hokumitige resmiy diplomatik naraziliq ultimatomi tapshurdi. dunya uyghur qurultiyi yaponiye hokumitining jawabkarliqni surushturush uchun tashlighan tez qedimini alqishlash bilen birge, xitay dairiliridin ashkara epu sorashni telep qilishqa we xelqara jemiyetni bu xil irqchi qilmishlarni birlikte eyibleshke chaqirdi.

kozetkuchiler arfiye xanimning yaponiye siyasitidiki yuksilishining beyjingni biaram qilghanliqini, bu hujumlarning taratqularning adettiki bir xataliqi emes, belki dunya sehnisidiki kozge korungen bir uyghur awazining salahiyitige dexli yetkuzush uchun aldin pilanlanghan bir siyasiy urunush ikenlikini qeyt qilishmaqta. bu weqe xitayning oz chegrasi sirtidiki oktichilerni sukut qildurush uchun qolliniwatqan chegra halqighan besim istrategiyesining nowettiki eng tipik misali supitide bahalanmaqta.