turkistan waqt tori, 13- mart 2026 – istanbul: xitay hokumiti 2026-yili 3-ayda beyjingda echilghan memliketlik xelq qurultiyi yighinida «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni» ni resmiy maqullap ijra qilishqa bashlidi [1]. gerche bu qanun atalghu jehettin «ittipaqliq» we «tereqqiyat» dep perdazlanghan bolsimu, emeliyette u xitayning nechche on yillardin beri yurguzup kelgen kop milletlik dolet modelidin putunley waz kechip, mejburiy assimilyatsiyeni doletning tup qanuniy mejburiyitige aylandurghanliqining roshen korunushidur [2]. xelqaraliq kozetkuchiler we kishilik hoquq teshkilatliri agahlandurghandek, bu yengi qanun uyghur, tibet we mongghul qatarliq mustemlike milletlerni millet supitide yoqitish we birla xil millet gewdisige yutuwetish pilanining eng aliy qanuniy gewdilinishidur [3].
bu qanunning tup ideologiyelik asasi shi jinping dewride otturigha chiqqan «ikkinchi ewlad milletler siyasiti» ge berip taqilidu. ilgiriki siyasetlerde az sanliq milletlerning ozgichiliki melum derijide etirap qilinghan we qeghez yuzide bolsimu aptonomiye hoquqi berilgen bolsa, hazirqi nishan bolsa barliq milletlerni milliy perqlerdin siyrip chiqip, peqet birla xil «jungxua milliti» (Chinese Nation) kimlikige mejburiy kondurushtur [4]. xitay hokumiti emdilikte milliy kimlikni medeniyet bayliqi emes, belki doletning birlikige tehdit elip kelidighan amil supitide kormekte hemde bu xil assimilyatsiye qilish herikitini milliy rayonlardiki barliq sahelerge kengeytti [5].
yengi qanunning eng xeterlik yeri shuki, u siyasiy shoarlarni her bir puqra shertsiz boysunushqa tegishlik bolghan doletlik qanuniy mejburiyetke aylandurdi. qanunning 6-maddisida «jungxua milliti ortaq gewdisi engi» ning milletler ittipaqliqining asasi ikenliki we dolet kimlikining her qandaq shexsiy milliy kimliktin mutleq ustun turidighanliqi bekitildi [6]. bu xil qanuniy ramka astida, uyghurlarning oz medeniyiti, tarixi yaki milliy ghururini qoghdash yolidiki her qandaq ipadisi biwasite halda doletning birlikige qilinghan isyan we bolgunchilik jinayiti dep qarilidighan we jazalinidighan orungha chushup qaldi.
bu assimilyatsiye qanunining maarip we til sahesidiki belgilimiliri az sanliq milletlerning ana tiligha ejellik zerbe beridu. qanunning 15-maddisigha asasen, putungxua (xitay tili) maarip we ijtimaiy hayattiki birdinbir asasliq we mejburiy til qilip bekitildi hemde her qandaq teshkilat yaki shexsning xitay tilini oginish we ishlitishke tosqunluq qilishi meni qilindi [7]. buning bilen ilgiriki dolet asasiy qanunida berilgen «milletler oz til-yeziqini qollinish we rawajlandurush erkinlikige ige» degen wediler emeliyette bikar qilinip, qosh tilliq maarip nami astidiki yalghan niqapmu yirtip tashlandi [8].
uyghurlargha nisbeten bu til siyasitining realliqtiki ijrasi tolimu rehimsizdur. yeslidin bashlapla barliq dersler putunley xitay tilida otulidighan bolghachqa, uyghur perzentliri oz ana tilida pikir qilish, oginish we medeniyet warisi bolush pursitidin mengguluk mehrum qilinmaqta [9]. yillardin beri izchil dawamlishiwatqan peqet xitay mektepliridila oqutush sistemisi (minkawxen endizisi) emdilikte putkul yengi ewladqa mejburiy tanglinip, ularning oz medeniyitidin yatlashqan, tilidin juda bolghan we peqet xitay merkezchilikidiki tarixnila bilidighan, xitaylashturulghan bir ewlad bolup yetiship chiqishi kapaletlendurulmekte [10].
milliy rayonlarning ijtimaiy qurulmisini ozgertish yengi qanunning yene bir muhim istrategiyesidur. qanunning 22- we 23-maddilirida ochuq halda «ozara singishken» (mutually embedded) jemiyet muhiti we olturaqlishish rayonlirini berpa qilish otturigha qoyulghan [11]. xitay hokumiti bu maddini bahane qilip, milletler topliship yashaydighan rayonlarni ayrip we parchilap tashlash, xitay medeniyitidiki simwollarni yerlik mehellilerge zorlap kirguzush arqiliq uyghur jemiyitining sapliqini we mehelle medeniyitini asasiy jehettin weyran qilishqa urunmaqta [12].
bu xil ijtimaiy we nopus qurulushi (Social Engineering) emeliyette sistemiliq assimilyatsiyening yadrosidur. doletning meqsiti uyghurlarni «yotkep ishqa orunlashturush» bahaniside ichkiridiki xitay olkilirige tarqaqlashturup yerleshturush, shuning bilen bir waqitta zor sandiki xitay kochmenlirini etibar berish siyasetliri bilen uyghur elige yerleshturushtur [13]. netijide, uyghurlar oz ana zeminida asasliq nopus bolush ornidin ayrilipla qalmay, asta-asta kop sanliq xitaylar dengizida eritip yoqitilidu.
mezkur qanun diniy etiqad sahesidimu ochuq-ashkara dolet kontrolluqini ornitidu. qanunning 46-maddisida barliq diniy teshkilatlar, diniy mektepler we paaliyet sorunlirining choqum «jungxua milliti ortaq gewdisi engi» ni terghib qilishi kerekliki, shundaqla junggodiki dinlarni «xitaylashturush» (Sinicization) yonilishide ching turup sotsiyalistik jemiyetke maslashturushi shertliki qattiq belgilengen[14]. bu madda arqiliq, din peqet xitay kompartiyesige sadaqet bilduridighan siyasiy qoralgha aylandurulghan bolup, sap diniy etiqad qanun sirtigha qoghlap chiqirildi [15].
uyghur qatarliq musulman milletlerge nisbeten bu siyasetning meschitlerning gumbez-munarlirini cheqip tashlap xitayche pasongha ozgertishtin tartip, roza tutush we namaz oqush qatarliq eng addiy diniy paaliyetlerni jinayet hesablashqiche bolghan qebih basturushlarda koruluwatqanliqi hemmige melum [16]. yengi qanun mushu xil weyran qilish xarakterlik heriketlerni qanunluq zemingha ige qilidighan bolup, islam dinini xitayning milliy orp-adetliri qelipigha kirguzush arqiliq, uyghurlarning diniy kimlikini tuptin supurup tashlashni meqset qilghan [17].
dolet bixeterliki bilen milliy kimlikning baghlanghanliqi mezkur qanunning yene bir eng muhim alahidilikidur. yengi qanunning 52-maddisida dolet bixeterlikini qoghdash namida milliy sahediki «xewp-xeter»lerni bayqash, bahalash we bir terep qilish mexanizmining kucheytilidighanliqi belgilengen [18]. bu emeliyette milliy kimlikni saqlap qelishni telep qilghan her qandaq nidani biwasite halda «bolgunchilik», «radikalliq» we dolet bixeterlikige tehdit dep qarashqa qanuniy yol achidu hemde lagerlargha we turmilerge tashlashni «qanunluq dolet bixeterlikini qoghdash herikiti» supitide xelqaragha korsitidu [19].
bu qanun yene yuqiri texnikiliq nazaret sistemisining kuchiyishige turtke bolidu. qanunning 31-maddisida tor meshghulatchiliri we texnika shirketlirining «milletler ittipaqliqigha buzghunchiliq qilidighan» uchurlarni tazilash mejburiyiti bekitilgen[20]. bu arqiliq doletning gen (DNA) yighishi, yuz tonush kameraliri we suniy idrak (AI) texnikisini omumyuzluk ishlitip uyghurlarning her bir herikitini nazaret qilish sistemisi teximu qattiq yolgha qoyulidu [21]. addiy tordashlarning torda yazghan oz medeniyiti heqqidiki uchurlirimu siyasiy jinayet delilige aylinip qelish xewpige yuzlinidu.
kishini teximu jiddiy endishige salidighini, bu qanunning tesiri peqet xitay chegrasi ichi bilenla cheklenmey, belki chet ellerdiki uyghur muhajirlirighimu eghir xirislarni elip kelidu. qanunning 10-maddisida dolet sirtidiki kuchlerning xitayning milliy, diniy we kishilik hoquq siyasetlirige atalmish «qara surkesh», «besim qilish» qilmishlirigha qarshi turulidighanliqi we milletler siyasitige xelqaraliq mudaxilining ret qilinidighanliqi eniq bayan qilinghan [22]. bu madda, chet eldiki uyghur kishilik hoquq teshkilatliri we paaliyetchilirining doklatlirini we xelqaraliq naraziliqlirini «tehdit» supitide bekitish uchun ishlitilidu.
chet eldiki uyghurlargha qaritilghan eng biwasite we ashkara tehdit mezkur qanunning 63-maddisida eks etken bolup, uningda «jungxua xelq jumhuriyiti chegrasi sirtidiki teshkilat we shexslerning doletning milletler ittipaqliqigha buzghunchiliq qilghan, milliy bolgunchilik peyda qilghan qilmishliri ustidin qanuniy jawabkarliq surushturulidu» dep ochuqlashturulghan [23]. bu madda arqiliq, xitay doliti ozining «dolet halqighan basturush» (Transnational Repression) siyasitini putunley qanunlashturup, dunyaning qeyeride bolushidin qetiynezer oz siyasitini tenqid qilghan uyghurlarni jazalash hoquqini ozige bergen we uni qanuniy qoralgha aylandurghan [24].
bu qanun layihesining emeliylishishi chet eldiki uyghurlarning yashash we pikir qilish erkinlikige eghir pisxikiliq we real besim elip kelidu. xitay hokumiti bu qanunni asas qilip turup, muhajirettiki uyghurlarning wetinidiki uruq-tughqanlirini goruge elish, undidar (WeChat) qatarliq tor wasitiliri arqiliq ulargha tehdit selip sukut qildurush we xelqara jemiyette mejburlanghan sinliq yalghan iqrarnamilerni tarqitish qilmishlirini teximu hessilep kucheytidu [25]. bu, erkin dunyadiki uyghur awazlirini dunyawi miqyasta tunjuqturushni meqset qilghan sistemiliq qara niyettur.
xulasiligende, xitayning 2026-yilliq «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni» esla bir tinchliq we teng-hoquqluq qanuni emes, belki uyghurlargha oxshash mustemlike astidiki milletlerni tili, dini, jemiyet qurulmisi we milliy engi bilen qoshup yoqitish uchun tuzulgen sistemiliq qirghinchiliq we mejburiy assimilyatsiye qollanmisidur [26]. bu qanun yalghuz xitay chegrasi ichidiki milletlerning mewjutluqighila xiris qilip qalmastin, dolet halqighan basturush maddiliri arqiliq putun dunyadiki uyghurlarning hayatiy bixeterliki we insaniy hoquqlirighimu eghir xewp elip kelidighan bolup, xelqara jemiyetning jiddiy diqqitini qozghishi kerek.
