turkistan waqt tori, 16- mart 2026 – istanbul: «The Wire China» tor betide ella apostoay (Ella Apostoaie) teripidin 2026-yili 15-mart elan qilinghan maqalide otturigha qoyulushiche, pirezident donald tramp hokumitining xitaygha qaratqan soda siyasitidiki ozgirishler arisida, amerika qoshma ishtatlirining uyghur mejburiy emgikige chetishliq mallarning kirishini tosush tirishchanliqi ashkara suslashqan. maqalide ilgiri surulushiche, sabiq pirezident jo baydin wezipisidin ayrilghanda, ozidin keyinki hokumetning uyghur mejburiy emgikige, bolupmu kishilik hoquq depsendichiliki eghir boluwatqan sherqiy turkistan rayonigha chetishliq xitay shirketlirini qara tizimlikke qoshushi uchun zor bir tizimlikni miras qaldurghan idi.
ichki bixeterlik ministirliqining sabiq yuqiri derijilik siyaset meslihetchisi lawra murfi tekistte, ozlirining tramp hokumitige intayin pishqan we kuchluk bir tizimlik qaldurghanliqini tekitligen. murfining sozi boyiche eytqanda, otken bir yilda yuzligen shirketning bu tizimlikke qoshulmasliqining hechqandaq emeliy sewebi yoq. maqalide qeyt qilinishiche, 2021-yili ikki partiyening toluq qollishi bilen maqullanghan «uyghur mejburiy emgikini cheklesh qanuni» astida, tramp hokumiti hazirghiche birer yengi shirketnimu qara tizimlikke kirguzmigen. bu ehwal mezkur qanun 2022-yili iyunda ijra qilinishqa bashlighandin buyanqi eng uzun sukut qilish mezgili hesablinidiken.
elan qilinghan resmiy istatistikiliq melumatlargha asaslanghanda, 2025-yili amerika tamoJna we chegra qoghdash idarisi (CBP) uyghur mejburiy emgikige chetishliq dep guman qilinghan aran 178 milyon dollarliq malni tutup qalghan. maqalide korsitilishiche, bu reqem 2024-yilidiki 1.4 milyard dollarliq qimmet bilen selishturulghanda, 87 pirsent towenligenlikini bilduridu. analizchilarning ilgiri surushiche, mal tekshurush nisbitimu korunerlik derijide towenligen. CBP otken yili apreldin awghustqiche her ayda ottura hesab bilen 224 yuk toxtatqan bolsa, buningdin ilgiriki besh ayda toxtitilghan yuk sani tot hesse yuqiri bolghan. awam palatasidiki 13 neper demokratchi eza otken yili dekabirda bu suslishishtin endishe qilip, alaqidar organlargha naraziliq xeti yazghan.
maqalide tilgha elinishiche, CBPning yanwar eyida doklat berish usulini ozgertishi kona sanliq melumatlarning ornini eliwetken bolup, bu ehwal tramp hokumitining mezkur sahediki tekshurushni qanchilik derijide suslashturghanliqi heqqide turluk gumanlarni tughdurghan. baydin dewride xelqara emgek mesililirige mesul bolghan tea li tekistte, amerika hokumitining qolidiki muhim bir qoralni ishletmey, turluk doletlerge nishansiz tamoJna beji qoyush arqiliq waqit israp qiliwatqanliqini ilgiri surgen. u bu ehwalni «nomus qilarliq ish» dep teswirligen.
maqalide bayan qilinishiche, pirezident trampning birinchi nowetlik hokumiti xitayning sherqiy turkistandiki qilmishlirini nishanlashqa turtke bolghan idi. sabiq tashqi ishlar ministiri mayk pompeyo wezipisidin ayrilishtin sel ilgiri xitayning uyghurlargha qaratqan besimini «irqiy qirghinchiliq» dep atighan idi. tekistte yene xitayning yeqinqi yillarda sherqiy turkistanni sayahet merkizi supitide teshwiq qilish arqiliq, rayonda yuz beriwatqan mejburiy emgek we bashqa kishilik hoquq depsendichiliklirini yoshurushqa urunuwatqanliqi ilgiri surulmekte. uyghur kishilik hoquq qurulushining sabiq tetqiqatchisi petir irwin maqalide, xitayning sayahetni qoral qilip, «hemme ish jayida, qandaqmu yamanliq bolsun?» degen signalni beriwatqanliqini, bu arqiliq xitayning rayon ustidiki kontrolluqining kunsayin kuchiyiwatqanliqini eskertken.
maqalide otturigha qoyulushiche, musteqil tekshurushning bolmasliqi sewebidin, mallarning mejburiy emgekke chetishliq yaki emeslikini ispatlash izchil qiyin bolup kelgen. lekin tramp otken yili aprelda xitaygha qaratqan tamoJna bejini ashurghandin keyin, CBP emeldarlirining mejburiy emgekni tekshurushke serp qilidighan waqti aziyip ketken. awam palata ezasi jim makgowern tekistte, CBP we ichki bixeterlik ministirliqining otken bir yilda ozi bilen hechqandaq alaqe qilmighanliqini bildurgen. uning qarishiche, ichki bixeterlik ministirliqi chegra xadimlirini uyghur mejburiy emgikini tekshurushtin toxtitip, pirezidentning tamoJna beji siyasitige xizmet qildurmaqta.
maqalide yene bashqiche bir qarashmu tilgha elinghan bolup, bezi mutexessisler tekshurulgen yuk sanining aziyishini shirketlerning mezkur qanungha masliship, mejburiy emgek chetishliq mehsulatlarni amerikagha kirguzushtin waz kechkenliki bilen chushendurushke urunghan. washingtondiki uyghur adwokat nuri turkel tekistte, qullar emgikini ishlitiwatqan bir dolet bilen «ozara barawerlik» ornatqili bolmaydighanliqini, bu qanunni ijra qilmasliqning tramp hokumitining ozining soda siyasetlirige zit ikenlikini tekitligen. maqalide korsitilishiche, amerika tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi xitayning mejburiy emgek arqiliq suniy erzan mal ishlepchiqirishining bazar bahasini chushuruwetidighanliqini, buning amerika karxanilirigha ziyan salidighanliqini we amerika ishchilirining xizmet pursitini tartiwalidighanliqini eskertken.
tramp hokumitining xitay bilen bolghan soda munasiwitidiki ziddiyetlik nuqtilarning biri shuki, pirezident bir tereptin yuqiri texnikiliq ozeklerni xitay shirketlirige setish cheklimisini boshatqan bolsa, yene bir tereptin mejburiy emgekke qarshi tekshurushlernimu suslashturghan. tekistte otturigha qoyulushiche, tramp hokumiti omumiy jehettin kishilik hoquq mesilisini tashqi siyasetliridiki muhim nuqta qilishtin waz kechken. mesilen, tramp b d t kishilik hoquq kengishige meblegh ajritishni toxtatqanliqi ilgiri surulmekte.
lawra murfi maqalide yene, trampning xitay rehbiri shi jinping bilen otkuzidighan aliy derijilik uchrishishidin ilgiri, uyghur mesilisini bir soda koziri supitide ishlitishidin endishe qilidighanliqini tilgha alghan. u xelqaraliq kishilik hoquqning soda sohbetlirige tema qilinishidin ensireydighanliqini eskertken. nuri turkel tekistte, trampning beyjing ziyariti jeryanida uyghurlarning ehwalini otturigha qoyush pursiti barliqini bildurgen. sherqiy turkistanda tughulghan turkel, amerika puqrasi bolghan uyghurlarning xitaydiki uruq-tughqanliri bilen korushushi uchun tramp hokumitining tirishchanliq korsitishini umid qilidighanliqini sozlirige ilawe qilghan.
maqalide ilgiri surulushiche, bundaq telepler xitay hokumitige amerikaning yenila bu mesilige yuqiri derijide kongul bolidighanliqi heqqide signal beridu. lekin mutexessisler xitayning uyghurlargha qaratqan besimining azayghanliqigha ait hechqandaq pakit yoqluqini tekitlimekte. maqalining axirida eskertilishiche, b d t teripidin teyinlengen musteqil mutexessisler guruppisi yanwar eyida agahlandurush berip, xitayning oxshimighan olkiliridiki milliy az sanliq milletlerni mejburiy emgekke selish qilmishining «insaniyetke qarshi jinayet» shekillendurushi mumkinlikini bildurgen. xitay bolsa yeqinda «milletler ittipaqliqini ilgiri surush» heqqide yengi bir qanun maqullighan.
