aptori: anish kumar (Anish Kumar)
yengi dehli: 2008-yili mart eyida, yuzligen uyghur namayishchi xitay kontrolluqidiki shinjang rayonining bostanliq sheherliri bolghan xoten we qaraqash kochilirigha toplanghan idi. bu qetimliq namayishning tutuq piliki — hormetlik uyghur sodiger mutellip hajimning saqchi teripidin tutup turuluwatqan mezgilde sirliq olup ketishi we dairilerning uni mexpiy depne qilish buyruqi chushurushi boldi.
bu namayish beyjing olimpik tenheriket musabiqisi bashlinishtin sel ilgiri, tibettiki qalaymiqanchiliq xitay dairilirini zilzilige salghan bir mezgilge toghra kelgen idi. saqchilar namayishchilarni qorshawgha elip, yuzligen kishini tutqun qilishi bilen rayondin kelidighan uchurlar putunley kesildi. shuning bilen shinjangning yer astida uzun yildin buyan jughlanghan jiddiy weziyetning peqet parche-purat korunushlirila sirtqa ashkarilandi.
2008-yili shinjangda nemiler yuz berdi?
bu namayishlar tuyuqsiz yuz bergen adettiki bir weqe emes, belki uzun yilliq zulumning partlishi idi. 2008-yiligha kelgende, uyghur medeniyiti izchil we sistemiliq besimgha duchar qilinghan bolup, xitay hokumiti islamiy paaliyetlerge qattiq cheklime qoyush, ramizanda roza tutushni cheklesh, diniy kitablarni meni qilish we meschitlerni doletning toluq nazaritige elish siyasitini yurguzuwatatti.
uyghur tilidiki mektepler peqet xitay tilidila maarip beridighan sistemigha orun boshitip berish uchun basquchluq taqiliwatatti. shuning bilen bir waqitta, beyjingning iqtisadiy righbetlendurushi astida xitaylarning rayongha turkumlep kochushi uyghurlarni oz ana wetinide iqtisadiy we medeniyet jehettin chetke qeqilish girdabigha ittirip qoyghan idi.
namayishchilar musteqilliq telep qilishtin ilgiri, ozlirining kishilik ghururini saqlap yashashni, ana tilida sozleshni, oz etiqadi boyiche yashashni we oz tarixini balilirigha miras qaldurushni telep qilghan idi.
xitay boghmaqchi bolghan uyghur sadaliri
xitay dairilirining inkasi intayin tez we qattiq boldi. bixeterlik qisimliri derhal rayonni qorshawgha aldi. shinjanggha yetip berishqa urunghan chetellik Jurnalistlar tekshurush ponkitlirida tosuwelindi yaki tutqun qilindi. xelqara taratqularning xewerliri intayin cheklik, parche-purat we qattiq suzulgen halette idi.
«kishilik hoquqni kozitish teshkilati» we «xelqara kechurum teshkilati» keyinki doklatlirida bu basturushni hojjetlik pash qilip, onlighan uyghurning tutqun qilinghanliqini we weqening toluq korunushining dunyadin qesten yoshurulghanliqini ashkarilidi.
bu qetimliq basturushta diqqet qilishqa erziydighan nuqta, xitayning bundaq bir chong weqeni bir terep qilishta qollanghan «endizisi»dur. martta bashlanghan taratqu qamali keyinki heptilerde emeldin qalmidi, eksiche daimliq sistemigha aylandi.
xitay shuni tuyup yettiki, u mushundaq zor kolemlik bir weqeni basturup turupmu, hechqandaq xelqaraliq jawabkarliqqa tartilmasliqi mumkin iken. 2008-yili martta shinjanggha chokken jimitliq emeliyette bir «teyyarliq jimitliqi» idi.
2008-yilidin 2017-yilighiche bolghan ariliqta, shinjangdiki bixeterlik chiqimi ziyade eship, nazaret qilish tori mislisiz kengeytildi. uyghurlarni diniy etiqadi, sayahet tarixi we ijtimaiy munasiwitige asasen nishanlaydighan ilghar algorizmlar tereqqiy qilduruldi. 2017-yilidin keyin yolgha qoyulghan turkumlep tutup turush sistemisi, eslide on yilgha yeqin waqit ichide jimighur qurup chiqilghan bir apparatning partlishi idi.
2008-yilidiki dunya koz yumghan uyghur namayishliri
xelqara jemiyetning sus inkasi beyjinggha dunyaning bashqa terepke qarashqa teyyar ikenlikini baldurla jezmleshturup berdi. xitay 2008-yilliq olimpik tenheriket musabiqisining sahibxani bolghachqa, gherb tashqi siyasitide siyasiy ehtiyatchanliq ustunlukni igiligen idi. iqtisadiy menpeet baghlinishi shu qeder chongqur idiki, hokumetler nurghun kishiler «ichki bixeterlik mesilisi» dep teripligen bir mesile uchun xitay bilen bolghan munasiwetni xeterge ittirishni xalimidi.
bugunki kunde bu qarashlar putunley weyran boldi. 2019-yili ashkarilanghan xitay hokumitining mexpiy hojjetliri (mesilen «xitay kabelliri») ziyankeshlikke uchrighuchilarning yillardin beri eytip kelgenlirini jezmleshturdi: tutup turush sistemisi terbiyelesh emes, belki jazalash xarakterlik, sistemiliq we qesten layihelengen bir qirghinchiliq idi.
2008-yili mart, uyghur awazlirining sirtqa anglanghan, emma beyjing teripidin mengguluk jimiqturulushi qarar qilinghan kuni idi. dunya bu awazlarni anglidi, lekin aridin kop otmey un-tinsiz yoshurdi. eyni waqittiki bu sukutning achchiq aqiwetliri bugunmu dawamliq otturigha chiqmaqta.
