qumulda bir meschitte roza heyt namizi, iyul 2016. © 2016 yalqun ulughyol/insan heqlirini kozitish teshkilati

yalqun ulughyol – kishilik hoquq kozitish teshkilati (HRW) xitay bolumi tetqiqatchisi

2026-yili 18-mart

bu ramizanda, bir qacha issiq koktat shorpisi we yengi etilgen uyghur lengmini bilen eghiz echish uchun dastixanda olturghinimda, minglighan kilometir yiraqtiki turmide yetiwatqan dadamni oylimasliqqa bek tirishimen. uning nemilerni yeyelmeydighanliqini, hetta hazir ozi eng yaxshi koridighan yilning eng guzel peyti ikenlikini bilidighan-bilmeydighanliqini oylimasliqqa tirishimen.

bu ramizan mening dadam bilen eng axirqi qetim birge eghiz achqan waqtimdin beri oninchi yil bolushi. shundaqla mening wetinimge, yeni dairiler wehshiyane jinayetlerni sadir qilghan shinjang uyghur aptonom rayoni(sherqiy turkistan-t)gha barghinimgha on yil boldi. men dadam we bashqilar uchun sozleshni tallidim, bu tallishim meni wetinimdiki soygenlirimdin belkim mengguluk ayrilish bedilige toxtidi.

muhapizikar bir uyghur ailiside chong bolghanliqim uchun, roza tutushni kichik yeshimdin bashlighanidim. mektep yillirim eniq esimde — muellimlirim we sawaqdashlirimdin roza tutqanliqimni, namaz oqughanliqimni we dindar bir ailidin kelgenlikimni yoshurush uchun qandaq chare-tedbirlerni qollanghanliqim helimu yadimda. dem elish waqitlirida dukandin bir nersilerni setiwelip, xuddi yeydighandek qilip, emeliyette uni yoshurunche tashliwetettim.

xitay hokumitining ziyankeshliki astida yashash meni baldurla hayat qelish maharetlirini yetildurushke mejburlidi. men ikki parallel hayatta yashashni ogendim: biri korsetme xarakterlik itaet, yene biri jimjit qarshiliq.

xitay hokumiti 2016-yilning axiridin bashlap bu rayonda eghir kishilik hoquq depsendichiliklirini elip bardi — bular keng kolemlik tutqun qilish, adaletsiz turmige tashlash, ammiwi nazaret qilish we mejburiy emgekni oz ichige alidu, bular insaniyetke qarshi jinayet hesablinidu. 2018-yili iyun eyida, men eng qorqqan ish yuz berdi: dadam memet yaqup bilen bolghan alaqem uzulup qaldi. keyin uning 16 yilliq qamaq jazasigha hokum qilinghanliqini bildim — u peqet kimliki sewebidin turmige tashlanghan yuzminglighan uyghurning biri idi. buningdin bashqa mening tagha-hammilirim, jiyenlirim we bashqa tughqanlirimmu 15 yildin omurluk qamaqqiche bolghan jazalarni otimekte.

hekayining bu qismi tipik we dunyagha tonushluq.

emma dunyaning kormeydighini, chetellerde yashaydighan men, apam, singlim we ayalimgha oxshash yuzminglighan uyghur muhajirlirining hayatining bu yillarda qandaq astin-ustun bolup ketkenlikidur. xitay hokumitining «qattiq zerbe berish herikiti» eng ewjige chiqqan mezgillerde, yurttiki kishiler cheteldiki tughqanliri bilen alaqe qilghanliqi uchun tutqun qilindi; dairiler uyghurlarning pasportlirini yighiwelip, ularning rayondin qechip chiqishini mumkin bolmaydighan qilip qoydi.

chetelde yashaydighan biz yoqap ketken aile ezalirimiz heqqide uchur telep qilghinimizda, xitay saqchiliri bizni qorqutti we tehdit saldi — bu heriketler hazir «chegra halqighan ziyankeshlik» dep atalmaqta. beziler ailisining bixeterliki bilen tehdit selinip yaki kop yilliq ayrilishtin keyin jem bolush umidi bilen, hokumet uchun teshwiqat materiyalliri ishleshke yaki muhajirlar jemiyiti heqqide uchur toplashqa mejburlanghan.

bashqa uyghur muhajirlirigha oxshash, men dadamning sukuti kunlerdin aylargha, aylardin yillargha sozulghanda, teshwishlik qarangghuluq ichide kuttum. u tutqun qilinip ikki yildin keyin andin uning texi hayat ikenlikini bildim, yene ikki yildin keyin bolsa uning turmide ikenlikini bildim. uning jaza hokumini manga yetkuzgen kishi, uning tirik qalghanliqigha shukri qilishim kereklikini eytti. «biz nurghun ademdin ayrilip qalduq,» dedi u kishi. bugunki kungiche, 58 yashliq dadamning neme uchun turmige tashlanghanliqini yaki salametlik ehwalining qandaq ikenlikini bilmeymen.

2020-yili men hayatimdiki eng soygen kishim bilen — umu bir uyghur — toy qildim, emma dadamning we uning ata-anisining bext tilikini alalmiduq. qizimiz nurbanu 2021-yili tughuldi. men uning resimini xitayning ijtimaiy taratqu epi «doyin» (Douyin) da paylashtim; yurttiki birersining, belkim ayalimning ata-anisining korup qelishini we bu xushalliqimizgha jora bolushini umid qilghanidim. gerche ular qattiq nazaret sewebidin biz bilen alaqe qilishqa petlinalmisimu, hayatimizdiki bu muhim peytni bilishini xalighanidim. emma, saqchilar mening bowaqni koturup turghan shu bir parche resimim sewebidin bir nechche kishini soraq qilghan. ulardin men bilen alaqisi bar-yoqluqini sorighan.

shundaqla mening doyin hesabimni cheklep qoydi.

hazir, xitay hokumitining kishilik hoquq depsendichilikini pash qilidighan bir tetqiqatchi bolush supitim bilen, men teximu yuqiri derijilik nazaret we tehdit astida turuwatimen. beyjingning chegra halqighan ziyankeshliki meni bir kuni dadam erkinlikke chiqqan teqdirdimu, men bilen bille chong bolghan kishiler bilen bixeter sozlishishimdin tosup qelishi mumkin.

qizim 2023-yili noyabirda, ikki yashliq waqtida dawalashqa amalsiz bir kesellik bilen wapat boldi. istanbulning yamghurluq bir kunide, depne murasimigha ketiwatqanda, mashinining arqa orunduqida, apam bilen ayalimning otturisida olturup qizimning jansiz tenini quchaqlighinimda, bir emes, ikki kishining yoqluqini hes qildim. dadam ozining bir newrisi barliqini belkim hechqachan bilelmidi we uni hergiz korelmeydu. hokumet uni uyghur bolghanliqi uchun jazalidi; meni bolsa korsetme xarakterlik itaetni ret qilghanliqim we beyjingni tenqid qilishqa juret qilghanliqim uchun jazalidi.

shundaq bolsimu, men yenila umidwarliq bilen ching turimen. bir kuni yurtumda, dadamning yenida turup, 2016-yili eng axirqi qetim heyt namizi oqughan — emma dairiler 2019-yili cheqiwetken — meschitning ornida namaz oquymen. uninggha nurbanu heqqide hemme nersini, uning xuddi dadamning ozige oxshaydighanliqini sozlep berimen.

chunki men bizning hayat qalidighanliqimizgha ishinimen. biz hayatimizni, hetta meschitlirimizni qayta qurup chiqimiz we qaytidin gullinimiz, chunki hechqandaq mustebitlik ebediy dawamlashmaydu.