xitay puqrasi guen xeng mushu yilning beshida amerika qoshma ishtatliridin siyasiy panahliq aldi. u 2020-yili sherqiy turkistandiki uyghurlar qamalghan bir qanche jaza lagerlirini hojjetlik filim qilip ishligendin keyin, beyjing dairilirining eghir ziyankeshlikige uchrighan idi.
xitay puqrasi guen xeng 2020-yili sherqiy turkistandiki uyghurlar qamalghan jaza lagerliri heqqide hojjetlik filim ishlesh jeryanida oz hayatini xeterge tewekkul qilghan. panahliq tilimekchi bolup amerikagha qechip barghandin keyin, guen xeng otken yili awghustta amerika tamoJna we kochmenler ijraiye idarisining (ICE) mesuliyiti astida ugandagha surgun qilinish xewpige duch kelgen idi.
2017-yili bilen 2019-yili arisida, kem degende bir milyondin artuq uyghurning hechqandaq eyiblesh yaki sotlinish bolmastin, kopinchisi sherqiy turkistangha jaylashqan 380 din artuq jaza lagerigha «aldini elish» meqsitide qamalghanliqi molcherlenmekte. bu lagerlar «terbiyelesh arqiliq ozgertish merkezliri» dep atalghan bolup, keng kolemlik «terrorluqqa qarshi turush» herikitining bir qismidur. beyjing dairiliri bu heriketni 2013-yili we 2014-yili yuz bergen, sherqiy turkistan islam herikiti we turkistan islam partiyesige (TIP) chetishliq terrorluq hujumliridin keyin yolgha qoyghan idi. bu hujumlarning birinchisi 2013-yili 28-oktebirde beyjingdiki tiyenenmen meydanida yuz berip, besh kishining olushini kelturup chiqarghan idi.
uyghur mesilisidiki sir ashkarilighuchi
2021-yili guen xeng YouTube qanilida sherqiy turkistandiki uyghurlar qamalghan 18 jaza orni korsitilgen 20 minutluq bir sin elan qildi. bu orunlar Buzzfeed we awstraliye istrategiyelik siyaset instituti (ASPI) suniy hemrah teswirliri arqiliq birlikte bekitken xeritilerdin elinghan idi.
bu suretler aptomobil ichidin yaki somkigha yoshurulghan kamera arqiliq tartqan bolup, yol boyidiki kozetkuchi munarliri we tikenlik simlar bilen qorshalghan lagerlarni namayan qilidu. bu binalarning biride «emgek arqiliq ozgertish, medeniyet arqiliq ozgertish» dep xet yezilghan.
guen xeng ozi chushendurginidek, xitay puqrasi bolghanliqi uchun, xitay dairiliri chet ellik taratqu xadimlirining kirishini chekligen bu orunlargha guman qozghimay yeqinlishalighan. bu sin torda nurghunlighan xitay tor ishletkuchilirige yetip bardi. biraq guen xeng tezla ziyankeshlik nishanigha aylinip, uning kimliki, turalghusi we kespiy uchurliri torda ashkarilandi. teywende yashaydighan anisidin bashqa, xeynen olkisidiki aile ezaliri dairiler teripidin soraq qilindi.
xitay zulumi bilen amerika arisida
2021-yili guen xeng xitaydin qechip chiqip, shyanggang, ekwador we bahama arqiliq filoridagha bardi we amerikagha kirdi. u yerde siyasiy panahliq tiligen bolsimu, lekin otken yili awghustta niyuyork ishtatining albani shehiri etrapida ICE xadimliri teripidin tutqun qilinghandin keyin panahliq telipi qobul qilindi.
dekabir eyida jemiyetning besimi bilen ICE guen xengni ugandagha surgun qilish pilanidin waz kechti. bundaq bir surgun qilish uni beyjing dairilirining chet eldiki ziyankeshlik qilish xewpige duch qaldurghan bolatti. xitay hokumitining bu xil besim siyasiti hazirmu xitay ichi we sirtidiki uyghur mesilisini yaqlaydighan awazlargha qarita dawamlashmaqta.
uyghur irqiy qirghinchiliqining simwoli bolghan lagerlar
birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarining 2022-yildiki doklatida bezi lagerlarning taqalghanliqi eytilghan bolsimu, lekin kishilik hoquqni kozitish teshkilati (HRW) 2022-yilining otturilirida yenila 500 minggha yeqin kishining lagerlarda tutup turuluwatqanliqini, qiynash we mejburiy tughut cheklesh jinayetlirining dawamlishiwatqanliqini ashkarilidi.
bu basturush medeniyet we diniy paaliyetlergiche kengeygen bolup, uyghurlarning barliqini sistemiliq yoqitishni nishan qilmaqta. 2017-yilidin bashlap, dairiler «dinni xitaylashturush» siyasiti namida rayondiki 15 ming 500 meschitning uchtin birini cheqiwetken yaki weyran qilghan. amerika qoshma ishtatliri qatarliq bir qanche doletler beyjingning bu siyasitini 1948-yildiki ehdinamige asasen «irqiy qirghinchiliq» dep atmaqta.
xitay hokumitining metbuat xadimlirini basturushi
nowette kem degende 121 Jurnalist tutup turuluwatqan xitay, dunyada eng kop metbuat xadimi qamalghan dolet bolup qaldi. «chegrasiz muxbirlar» teshkilatining 2025-yildiki dunya metbuat erkinliki korsetkuchide, xitay 180 dolet arisida 178-orungha tizildi.
gerche xitay asasiy qanunida «soz we metbuat erkinliki» kapaletke ige qilinghan bolsimu, lekin beyjing dairiliri «jasusluq», «dolet hakimiyitini aghdurushqa urunush» yaki «terrorluq» degen sozler bilen oktichilerni sukutke mejburlimaqta. rabiye qadir bashchiliqidiki dunya uyghur qurultiyi «terrorluq teshkilati» dep eyiblenmekte, shundaqla ilham toxtidek motidil ziyaliylarmu 2014-yili «bolgunchilik» bilen eyiblinip muddetsiz qamaq jazasigha hokum qilinghan idi.
