xitayning dakkada elip barghan heytliq xeyr-saxawet paaliyiti uning tashqi dunyadiki «sexiyliq» niqabi bilen oz doliti ichidiki basturush qilmishliri otturisidiki ziddiyetlik selishturmini ashkarilap qoydi.

 2026-yili 26-mart

 yazghuchi: kungkon karmaker (Kongkon Marmaker)

bangladesh paytexti dakkaning mirpur rayonining hawa ochuq, emma nem nisbiti nahayiti yuqiri bolghan bir chushtin keyinliki yuzlerche towen kirimlik ahale bir mektep meydanigha jem boldi. ular guruch, may we purchaq qatarliq heytliq yemeklik boghchilirini elish uchun sewrchanliq bilen ochrette turmaqta idi. bu saxawet we mehribanliqning simwoli bolghan roza heyt mezgilidiki tonushluq bir korunush idi.

biraq bu qetimqi yardem tarqatquchi terep alahide diqqetni tartti, u bolsimu xitay elchixanisi idi.

bir qarashta bu addiyla bir sexiyliq herikitidek korunsimu, emma murekkep geopolitika dunyasida, hetta saxawetningmu oz nishani bolidu. geopolitikining sirtida, bu ehwal teximu chongqur bir soalni peyda qilidu: bu mehribanliq xitayning oz ichidiki musulman az sanliq milletlerge, xususiyeten shinjangdiki uyghurlarghimu kengiyemdu?

del mushu nuqtida, kishi pisent qilmay otup ketkili bolmaydighan bir tashqi we ichki selishturma namayan bolidu.

shinjangdin chiqidighan musteqil uchurlar intayin cheklik. melum bolghan uchurlar bolsa uyghurlar we bashqa musulman az sanliq milletlerge qaritilghan sistemiliq basturush heriketlirini—yeni turkumlep tutqun qilish, mejburiy emgek, medeniyet qirghinchiliqi we yuqiri texnikiliq nazaret qilishlarni teswirleydighan doklatlardin kelidu.

BBC ning 2022-yilliq bir doklatida bayan qilinishiche, bir milyondin artuq uyghur dolet teripidin «qayta terbiyelesh lagerliri» dep atalghan jaylarda tutup turulmaqta. ashkarilanghan saqchi hojjetliride qattiq qoghdilidighan ashu esliheler, hetta qechishqa urunghanlarni «etip olturush» belgilimiliri teswirlengen.

beyjing dairiliri barliq eyibleshlerni ret qilip kelmekte.

shundaqtimu xelqaraliq endishiler teximu chongqurlashti. amerika, engliye, kanada we gollandiye qatarliq doletler xitayni irqiy qirghinchiliq bilen eyiblidi.

2025-yili oktebirde, birleshken doletler teshkilati uyghur medeniyet ipadilirining jinayetke aylanduruluwatqanliqidin agahlandurush berdi. uningda muzikisi sewebidin turmige tashlanghan senetkar yashar shohret we ghayib bolup ketken, hazir omurluk qamaq jazasini otewatqanliqigha ishiniliwatqan meshhur alim rahile dawut qatarliqlarning deloliri misal qilindi.

ularning jinayiti dep qaralghan nerse emeliyette oz milliy kimlikini saqlap qelish idi.

turluk doklatlarda yene minglighan meschitlerning cheqiwetilgenliki, diniy paaliyetlerning jinayet dep bekitilgenliki we uyghur tilining cheklengenliki korsitildi. mushundaq bir sharaitta, heyt bir jamaet bayrimi emes, belki eng yaxshi degendimu, qattiq kontrol astidiki bir kozitish paaliyitige aylinip qalghan.

mana bu mirpurdiki menzirini shunche kuchluk ziddiyetke ige qilghan asasliq sewebtur.

xitay dakkada heytliq yemeklik tarqitiwatidu. shinjangda bolsa, heytning mahiyitini belgileydighan ashu etiqadni nazaret qilish we cheklesh bilen eyibliniwatidu.

bu peqetla bir ziddiyet emes, belki aldin pilanlanghan siyasiy «obraz taktikisi» dur.

xitayning bangladeshtiki paaliyetliri uning teximu keng dairilik tesir korsitish istrategiyesini eks etturidu. bu yerdiki «yumshaq kuch» abstrakt bir uqum emes, belki emeliy tutqili bolidighan bir nersidur. qiyinchiliqta qalghan bir ailige berilgen bir xalta yemeklik chong tiptiki ul eslihe qurulushliri qilalmaydighan ishni qilalaydu, yeni u minnetdarliq, yeqinchiliq we untulghusiz eslime peyda qilidu.

bu paaliyetler xelqning towen qatlimidin bashlap siyasiy qanuniyliq asasi berpa qilidu.

xitay shuni nahayiti yaxshi chushiniduki, tengsizlik mewjut jemiyetlerde, ehtiyaj chushken deqiqilerde hazir bolush yiraqtiki chong meblegh selishlardin bekrek ehmiyetke ige. heyttek chongqur ijtimaiy we diniy ehmiyetke ige peytte kishilerge yeqinlishish arqiliq, xitay ozini sexiyliq we hemdemlikning wekili qilip korsetmekte.

biraq bu mehribanliq we hemdemlik xitay chegrasigha kelgende tuyuqsiz toxtaydu.

chetelde heyt bayrimigha hemdem boluwatqan ashu dolet, oz ichide bu bayramni cheklesh bilen eyiblenmekte. cheteldiki musulman jemiyetlirige yemeklik tarqitiwatqan ashu hokumet, shinjang ichidiki islamiy kimlikni basturush eyibleshlirige duch kelmekte.

bu ikki yuzlimilik tasadipiy bolghan bir ehwal emes, belki pilanliq bir layihening netijisidur.

xitayning bangladeshtiki iqtisadiy kuchi—yeni ul eslihe, energiye we «bir belbagh bir yol» turliri arqiliq—alliburun dolet qatlimidiki tesir kuchini kapaletke ige qilghan idi. heytliq yardemge oxshash teshebbuslar bolsa bu tesirni kishilerning kundilik turmushigha singdurush, tenqidlerni yumshitish we omumiy qarashni qaytidin shekillendurush rolini oynaydu.

bular geopolitikidin ayrilghan ishlar emes, belki geopolitikining del ozidur.

biraq bangladesh xelqi bu ehwaldin putunley bixewer emes.

dolet ichide uyghurlarning uchrawatqan muamilisige qarita endishe bilduridighan awazlar anglinip turidu. siwil jemiyet, paaliyetchiler we jemiyetning bir qisim qatlamliri bu ziddiyetni tonup yetmekte. emma doletler melum real cheklimiler ichide heriket qilidu.

bangladesh paytexti dakka uchun eytqanda, bu mesilining hesabi bir qeder murekkeptur.

iqtisadiy ehtiyajlar, tereqqiyatning aldinqi nishanliri we rayon realliqi qudretlik sherikler bilen hemkarlishishni telep qilidu. muqimliq, osush we istrategiyelik tengpungluq kopinche yiraqtiki kishilik hoquq mesililiridin ustun orungha otup ketidu. riqabet kuchluk bolghan geopolitikiliq muhitta, bangladesh bashqa nurghun doletlerge oxshash, milliy pirinsip bilen emeliy menpeetni tarazigha selishqa mejbur.

xitay bolsa hechqandaq siyasiy shert qoymighan asasta sheriklik teminleydu.

dolet idare qilish heqqide ders berish yoq, ichki siyasetke besim qilish yoq. peqet meblegh, yardem we kuchluk mewjutluqla bar. kishini biaram qilidighan soallar mewjut bolsimu, bu ehwal xitayni jelpkar bir sherikke aylanduridu.

mana bu nuqtida xitayning taktikisi alahide unumluk boluwatidu.

xitay ozining tashqi obrazini ichki qilmishidin putunley ayriwetidu. chetelde sexiyliq oyuni qoyidu, dolet ichide qattiq kontrolluq ornitidu. biri yene birini yoqqa chiqarmaydu, eksiche biri yene birini perdazlap niqablaydu.

netijide, estayidilliq bilen qurup chiqilghan bir xil teswir otturigha chiqidu: dunyagha yardem berguchi saxawetchi, oz ichide bolsa qattiq tertip ornatquchi.

shunga, mirpurdiki bu menzire peqetla xeyr-saxawetke munasiwetlik emes, belki siyasiy jehettin ozini korsitishtur.

yemeklik tapshuruwalghan aililerge nisbeten, u peyttiki yardem heqiqiy we zorur idi. emma buning arqisida teximu achchiq bir heqiqet yoshurunghan: «insanperwerlik» niqabidiki heriketler bilen basturush qilmishliri birla waqitta mewjut bolup turalaydu, cheteldiki korunushluk saxawet dolet ichidiki jimiqturushlarni niqablap qoyalaydu.

xitayning chetelge bergen uchuri addiy, emma istrategiyeliktur: paydiliq yerde ozini korsitish, ziyanliq yerde sirliq qelish.

mana bu ziddiyetning merkiziy tugunidur.

chunki guruch bilen purchaq chegradin asanla oteligini bilen, siyasiy jawabkarliq tuyghusi undaq asan otelmeydu.

axirida kelip chiqidighan xulase shuki, soal xitayning yardimi paydiliqmu-yoq degen mesilide emes, chunki uning paydiliq ikenliki eniq. eksiche, soal mundaq saxawet heriketlirige shinjangdiki realliqtin ayrilghan halda qarashqa bolamdu-yoq? degen nuqtidur.

barghanseri, bundaq qarashning mumkinchiliki qalmimaqta.

dakkada tarqitilghan her bir heytliq boghchining kolenggiside, shinjangdin kelgen yene bir sukut ichidiki menzire yatidu—u yerde etiqad, kimlik we erkinlik yenila qattiq nazaret astida.

bu selishturma peqet kishini biaram qilipla qalmay, belki mesilining esli mahiyitini echip beridu.

xetkushler: bangladesh, xitay, medeniyet basturushi, dakka, diplomatiye, heyt, tashqi yardem, geopolitika, kishilik hoquq, yumshaq kuch, uyghurlar, shinjang.

kungkon karmaker (Kongkon Karmaker):

aptor bangladeshtiki doletlik we rayonluq xewerchilik saheside 22 yildin artuq tejribige ige, mukapatqa erishken tekshurush we xewer Jurnalistidur. u dolet idare qilish, az sanliq milletler hoquqi, muhit, saghlamliq we ijtimaiy adalet temiliri boyiche mexsus xewer ishleydu. u elan qilghan maqaliler jemiyettiki talash-tartishlargha turtke bolup, doletning siyasetlirige tesir korsitip kelmekte. u bangladeshtiki aldinqi qatardiki telewiziye qanalliri we metbuatlarda xizmet qilghan. maqalidiki koz qarashlar aptorning shexsiy qarishi bolup, mezkur neshriyatning meydanigha wekillik qilmaydu.

menbe:  The Borderlens