safir riza
ottawa, kanada (MNTV) — aldinqi qatardiki bir kishilik hoquq teshkilati beyjingning uyghurlargha tutqan pozitsiyesi we ottawaning chet eldiki puqralirini qoghdash mesuliyitige bolghan endishilerning kuchiyishige egiship, kanadani 20 yildin beri tutup turuluwatqan kanadaliq uyghur paaliyetchini qoyup berish uchun xitaygha besim ishlitishke chaqirdi.
rawul wallinberg kishilik hoquq merkizi peyshenbe kuni kanada puqrasi we uyghur hoquqlirini yaqlighuchi huseyin jelilning tutqun qilinghanliqining 20 yilliqini xatirilidi. u 2006-yili martta ozbekistanda qolgha elinghandin keyin xitay dairilirige otkuzup berilgen idi.
kanadagha jaylashqan mezkur kishilik hoquq teshkilatining bayan qilishiche, huseyin jelil ozbekistandiki uruq-tughqanlirini yoqlap barghanda tutqun qilinghan we arqidin xitaygha tapshurup berilgen. u yerde kanada emeldarliri teripidin qattiq tenqid qilinghan sot arqiliq, hoquq yaqlighuchiliri «siyasiy gherezdiki terrorluq eyiblishi» dep teswirligen jinayet bilen eyiblengen.
mezkur teshkilat xitayning huseyin jelilning kanada puqraliqini etirap qilishni ret qilghanliqini we 20 yildin beri uning konsulxani bilen korushush hoquqini ret qilip kelgenlikini bildurdi. xewerlerge qarighanda, uning sherqiy turkistandiki aile ezaliri 2014-yilidin beri uningdin hechqandaq xewer alalmighan, kanadadiki tughqanliri bolsa u qolgha elinghandin beri uning bilen alaqilishishigha ruxset qilinmighan.
bu delo ottawa bilen beyjing arisidiki uzungha sozulghan diplomatik mesilige aylinip, kanadaning chet elde, bolupmu xitaygha chetishliq siyasiy jehettin sezgur delolarda qolgha elinghan puqralirini qoghdash iqtidari heqqide keng kolemlik soallarni tughdurmaqta.
hoquq yaqlighuchiliri esli sherqiy turkistanliq bolghan huseyin jelilning uyghurlarning diniy, medeniyet we til hoquqlirini tinch yol bilen yaqlash bilen tonulghanliqini eytmiqta. ularning qarishiche, uning dawamliq tutup turulushi xelqara kishilik hoquq olchemlirige eghir derijide xilapliq qilghanliqtur.
mezkur merkez yene bu deloni xitayning sherqiy turkistandiki siyasetlirige bolghan keng dairilik endishiler bilen baghlidi. kishilik hoquq guruppiliri we gherb hokumetliri u yerde uyghur musulmanlirini nishan qilghan keng kolemlik tutqun qilish, nazaret qilish we cheklimilerni hojjetleshturgen idi. teshkilat ozining 2022-yildiki doklatini delil qilip korsetti, mezkur doklatta uyghurlargha qaritilghan ziyankeshliklerning 1948-yildiki «irqiy qirghinchiliqning aldini elish we jazalash ehdinamisi»ge xilapliq qilish qilmishi shekillendurushi mumkinliki xulase qilinghan.
bu chaqiriq kanadaning xitay bilen bolghan diplomatik we soda munasiwetlirini muqimlashturush tirishchanliqliri ustide izdiniwatqan bir peytke toghra keldi. mezkur teshkilat kanada rehberlirini her qandaq yengidin bashlanghan alaqilerni huseyin jelilni qoyup berishke besim ishlitish uchun qollinishqa undidi.
hoquq yaqlighuchiliri bu deloning, bolupmu geopolitikiliq jiddiychilik we iqtisadiy menpeetler diplomatik tirishchanliqlarni qiyinlashturuwetken chaghlarda, hokumetlerning chet elde tutup turuluwatqan puqralirini azad qilishta duch kelidighan teximu keng xirislarni eks etturidighanliqini otturigha qoydi.
aridin 20 yil otkendin keyin, kishilik hoquq guruppiliri huseyin jelilning dawamliq tutup turulushining uning ailisi uchun bir shexsiy tiragediye bolupla qalmastin, belki kanadaning oz puqralirini qoghdash we kishilik hoquq depsendichilikige taqabil turush iradisi uchun bir sinaq ikenlikini eytishmaqta.
xewer menbesi: www.muslimnetwork.tv
