bayanat, uyghur insan heqliri turi (UHRP)
2026-yili 27-mart
uyghur kishilik hoquq qurulushi (UHRP) kanada parlament ezasi maykil ma (Michael Ma) ning yeqinda elan qilghan, xitaydiki mejburiy emgek, jumlidin uyghur mejburiy emgikige ait delil-ispatlarni inkar qilghan sozliridin qattiq epsuslinidu.
2026-yili 26-mart kuni otkuzulgen parlament ispat anglash yighinida, ependi ma maykil xitay istrategiyelik xeterler tetqiqat ornidiki margaret mekkueyg-jonston (Margaret McCuaig-Johnston) xanimdin uning xitaydiki mejburiy emgekni oz kozi bilen korgen-kormigenlikini qayta-qayta sorap, uning mutexessislik guwahliqidin gumanlanghan. mekkueyg-jonston xanim kishilik hoquq kozitish teshkilatining tetqiqatlirini misal kelturgende, ma ependining: «men doklatlargha ishenmeymen, peqet oz kozum bilen korgen nersilergila ishinimen» degenliki xewer qilindi.
ma ependining bu sozliri toluq hojjetleshturulgen delil-ispatlargha qesten koz yumushni yaki xitay hokumitining uyghur mejburiy emgikini oz ichige alghan kishilik hoquq depsendichiliklirini yoshurush we inkar qilish urunushliri bilen masliship qalghanliqini eks etturidu. xitay dairiliri xelqaraliq kishilik hoquq tekshurushlirini izchil tosup kelmekte we ziyaretchilerdin sistemiliq zulumlarni yoshurmaqta.
uyghur mejburiy emgiki nurghunlighan doklatlar arqiliq keng kolemde ispatlanghan. bularning ichide doktor adrian zenz we aylin linning 2024-yilliq yeza-igilik mehsulatliridiki mejburiy emgek doklati, shundaqla «nyu-york waqit geziti», tekshurush Jurnalistliri ishxanisi we «der spigel» ning 2025-yilliq birlikte elip barghan, xitayning uyghurlarni nishan qilghan dolet rehberlikidiki «emgek kuchi yotkesh» pilanining kengiyiwatqanliqini ashkarilighan tekshurushliri bar. doktor lawra murfi bashchiliqidiki tetqiqatchilar guruppisi quyash energiyesi, paxta we aptomobil sanaitining uyghur mejburiy emgikige chetishliq ikenlikini otturigha qoydi. «uyghur mejburiy emgikini chekleshtin birliki» yeza-igilikidin oyunchuqqiche bolghan 17 din artuq yer shari xarakterlik kesipning xitay doliti qollighan mejburiy emgekke chetishliq ikenlikini yazdi. hetta mushu yanwar eyidila, b d t mutexessisliri xitaydiki uyghur, qazaq, qirghiz we bashqa guruppilarning dawamlishiwatqan mejburiy emgikidin endishe qilidighanliqini bildurdi.
kanada xitay hokumitining uyghurlargha tutqan muamilisini resmiy halda «irqiy qirghinchiliq» dep etirap qilghan on nechche doletning biridur. shunga, bu zulumlarni kichiklitip korsitidighan her qandaq soz kishini alahide endishige salidu.
ma ependi keyinche kechurum sorap, ozining uyghur rayonini emes, belki alahide shenjenni kozde tutqanliqini eytqan bolsimu, emma CBC xewerlirining «xitayda mejburiy emgekning barliqigha ishinemsiz?» degen soaligha biwasite jawab berishni ret qilghan.
ma ependining sozliri yene kanada puqrasi we uyghur paaliyetchisi huseyin jelilning xitay dairiliri teripidin tutqun qilinip turmige tashlanghanliqining 20 yilliqigha toghra kelgenliki uchun teximu echinishliqtur.
«biz ma ependining xelqaraliq mutexessisler, kishilik hoquq teshkilatliri, tekshurush Jurnalistliri we ziyankeshlikke uchrighuchilarning guwahliqliri arqiliq ispatlanghan ghayet zor delillerge koz yumghan sozlirini qattiq eyibleymiz» dedi uyghur kishilik hoquq qurulushi ijrayiye mudiri omer qanat. «bundaq eniq pakitlarni hechqandaq ishenchlik qarshi delil korsetmestin inkar qilish kishini qattiq biaram qilidu we nomus qilarliq ehwaldur.»
uyghur kishilik hoquq qurulushi ma ependini sozidin toluq yenishqa we kishilik hoquqqa bolghan wedisini jezmleshturushke chaqiridu. uyghur kishilik hoquq qurulushi yene barliq kanada emeldarlirini xata uchurlargha taqabil turushqa, delil-ispatlarni asas qilghan siyaset belgileshni qoghdashqa we mejburiy emgek bilen ishlengen mallarning kanada bazirigha kirishini tosush uchun emeliy tedbir qollinishqa undeydu.
