ANI | 2026-yili 29-mart, miyunxen, germaniye (ANI) — dunya uyghur qurultiyi ozining heptilik xewernamisini elan qilip, xitayning uyghurlargha qaratqan dawamlishiwatqan basturushlirini pash qilishni meqset qilghan bir qatar xelqaraliq paaliyetlirini tonushturdi we xelqara jemiyetning xitayning sherqiy turkistandiki siyasetlirige bolghan diqqitini teximu kucheytti.
oxshimighan qitelerdiki uyghur jamaiti otken hepte roza heyt we noruz bayrimini xilmuxil medeniyet paaliyetliri bilen tebriklidi. xitayning sherqiy turkistandiki basturushliri kunseri kuchiyiwatqan bolsimu, yawropa, shimaliy amerika we ottura asiyada otkuzulgen bu tebriklesh paaliyetliride uyghurlarning eneniwi ussul, muzika, sheiriyet we taam medeniyiti namayan qilindi. bu paaliyetler muhajirettiki uyghurlarning oz kimlikini saqlap qelishtiki qetiy iradisini eks etturmekte.
bu paaliyetlerning eng gewdilik qismi dunya uyghur qurultiyi medeniyet komiteti we yawropa uyghur medeniyet merkizi teripidin uyushturulghan chong tiptiki konsert bolup, uninggha yawropaning herqaysi jayliridin kelgen 200 din artuq mehman we senetkarlar qatnashti. yashlar bu paaliyette muhim rol oynap, kishilik hoquq depsendichilikige qarimay, milliy mirasni namayan qilish arqiliq uyghur jemiyitining qeyserlikini korsetti.
bu medeniyet paaliyetliri bilen bir waqitta, dunya uyghur qurultiyi we uyghur demokratiye we kishilik hoquq merkizi pariJ, lahey we amsterdam qatarliq sheherlerde diplomatik paaliyetlerni elip bardi. wekiller omiki siyaset belgiliguchiler we emeldarlar bilen korushup, mejburiy emgek, nazaret qilish we chet eldiki uyghurlargha qaritilghan tiransmilliy basturush eyibleshlirini otturigha qoydi. yawropaliq menpeetdarlar xitayning rayondiki siyasetliri ustidin xelqaraliq tekshurushni dawamlashturushning zorurlukini tekitlidi.
bu hepte yene uyghur rehbiri dolqun eysaning tughqanliri xushtar eysa we yalqun eysaning zorlap ghayib qilinghanliqining echinishliq bir yilliqi bolup xatirilendi. tutqun qilinghinigha on yil bolghan bolsimu, ularning nede ikenliki yenila namelum bolmaqta. kishilik hoquq guruppiliri ularning siyasiy gherezler bilen hokum qilinghanliqini ilgiri surup, ashkariliq we azad qilishni telep qildi.
yene bir paaliyette, paaliyetchi roshen abbas xitay doliti qollawatqan mejburiy eza etkeschiliki eyibleshlirige qarita agahlandurush berip, tutqundiki uyghurlarni nishan qilghan sistemiliq ziyankeshliklerge dair shahitliq sozliri we doklatlarni delil qilip korsetti. bu dewalar xitay kontrolluqidiki territoriyelerdiki kishilik hoquq depsendichilikige bolghan xelqaraliq endishilerni teximu kucheyttekte.
engliye parlamentida kiris ewans (Chris Evans) we mari rimmer (Marie Rimmer) qatarliq parlament ezaliri xitaygha nisbeten teximu kuchluk diplomatik besim ishlitishke chaqirdi. ular diniy erkinlikke qoyulghan cheklimilerni we sistemiliq depsendichiliklerning «normalliship ketishi»ni alahide tekitlidi.
shuning bilen bir waqitta, kanada parlamentida emeldarlar we paaliyetchiler kanada puqrasi uyghur imam huseyin jelilning tutqun qilinghanliqining 20 yilliqini xatirilidi. konsulxana bilen korushush hoquqi ret qilinghan huseyin jelil yenila turmide yatmaqta. hoquq yaqlighuchiliri uning hayatliqigha dair ispat berishni we ailisi bilen biwasite alaqilishishige yol qoyushni telep qildi. (ANI)
