turkistan taymiz, 2-aprel, istanbul: 2026-yili mart eyida kanadagha musapir bolup kelgen uyghur aman qalghuchi sulayman (texellusi) ozining beshidin kechurgen kechurmishliri arqiliq, kanada bash ministiri mark karniy (Mark Carney) bilen parlament ezasi maykil ma (Michael Ma) ning xitay siyasitige hemde ularning mejburiy emgekni inkar qilishigha kuchluk reddiye berdi.

«The Bureau» xewiride otturigha qoyulushiche, sulayman mezkur agentliq bilen otkuzgen ikki saetlik sinliq sohbitide, sherqiy turkistandiki saqchi dolitining zulumi astida ishleshke mejburlanghan zawut we dehqanchiliq meydanliridiki hayatini, shundaqla kambodJadiki qullar tor aldamchiliqi lagerida xitay jinayi guruhliri teripidin qandaq qiynaqqa uchrighanliqini tepsiliy bayan qilghan.

sulayman sohbet jeryanida kanada xelqige intayin muhim bir signalni yetkuzdi. u maykil maning parlamentta uyghur mejburiy emgikini inkar qilishi we mark karniyning xitayning elektironluq aptomobil kelishimini yaqlishigha qarita kuchluk naraziliqini ipadilidi. xewerde tilgha elinishiche, sulaymanni qutuldurushqa yardem qilghan uyghur paaliyetchi ruqiye turdush arqiliq terjime qilinghan sozide, xitayning elektironluq aptomobillirini korsitip mundaq dedi: «eger siz shu mashinini heydewatqan bolsingiz, u mashinigha uyghurlarning qeni arilashqan.» u yene: «shu mashinini heydigende qandaqmu konglunglar aram tapidu? qandaqmu xushal bolalaysiler? bu mashinini yasash uchun mejburiy emgekke selinghanlarning hechqaysisi buninggha qoshulmighan; ular ezilgen, ularning qeni shu mashinida,» dep tekitlidi.

sulaymanning sozige qoshumche qilip, ruqiye turdushmu kanadaliqlargha keskin chaqiriq qoydi. u kanadaning xitay bilen bolghan sodisini oghridin mal setiwalghangha oxshitip: «eger birer jinayetchi bir nersini oghrilap sizge satsa, bu kanadada qanunsiz hesablinidu. xitaymu del mushundaq qiliwatidu,» dedi. turdushning eytishiche, xitay hokumiti adem olturuwatidu, uyghurlarni mejburiy emgekke selip mehsulat ishlepchiqiriwatidu; kishilerning bu mallarni setiwelishi bolsa oghrining qolidin mal setiwalghandek bir ish iken. u mundaq agahlandurdi: «koprek adem setiwalghanche, bu qilmishni aqlighan bolisiler; xitay teximu kop mejburiy emgekni qollinidu we teximu kop uyghur shu yerlerde ishleshke mejbur bolidu. shunga bu mallarni setiwelish mejburiy emgekning teximu ewj elishigha yardem bergenliktur.»

sulayman bash ministir mark karniyning nowettiki meydanigha we maykil maning uyghurlargha qaritilghan mejburiy emgekni inkar qilishigha qarita hechqandaq muresse qilmidi. u kanada hokumitining bu realliqni bilip turupmu sukut qiliwatqanliqini eyiblep mundaq dedi: «eger kanada hokumiti xitayning elektironluq mashinilirini qobul qilsa, ular mejburiy emgekning we irqiy qirghinchiliqning mewjutluqini bilidu, ularda ispat bar.» u ozining del mushu zulumning janliq ispati ikenlikini tekitlep: «men ozum tirik ispat, shundaq turuqluqmu ular bu kelishimni qobul qilip, mashinilarni ekelip heydewatidu, bu jinayetke sherik bolghanliqtur. ular oz wijdanigha qandaq jawab beridu?» dep kuchluk soal qoydi.

«The Bureau»ning uchurlirida korsitilishiche, sulaymanning bu guwahliq sozlirining elan qilinish waqti intayin sezgur bir peytke toghra kelgen. yeqinda, axbarat wasitilirige yepiq halette otkuzulgen liberallar partiyesining meblegh toplash paaliyitide, bash ministir mark karniy maykil mani ismini atap maxtighan. karniy mexpiy sin korunushide maykil maning «bashqilarni yetishturush qimmet qarishigha yetekchilik qilidighanliqini» we «netijige yuzlengen shexs» ikenlikini eytip, bularning tup liberal we kanada qimmet qarashliri ikenlikini, shunga maning partiyedin orun alghanliqini tekitligen. mezkur maxtash sozliri del maykil maning uyghur mejburiy emgikini inkar qilghan, tenqidchiler teripidin beyjingning resmiy meydani bilen bir xil dep qaralghan sozliri putun memlikette kuchluk ghulghula qozghighan bir waqitta otturigha chiqqan.

xewerde yene, shu qetimliq meblegh toplash paaliyitide bir qisim gumanliq ehwallarning korulgenliki, maykil ma bilen mark karniyning kanada dolet xewpsizlik tekshurguchiliri teripidin xitayning toronto saylimigha arilishish qilmishi bilen alaqidar dep qaralghan shexsler bilen bille suretke chushkenliki bayan qilinidu. «The Bureau» agentliqi tekshurgen suretlerge qarighanda, bu shexsler torontodiki bir qisim teshkilatlargha wakaliten beyjingdiki xitay birliksep bolumining yuqiri derijilik yighinlirigha kop qetim qatnashqan kishiler iken. bash ministir mark karniy nowette kanadaning soda tereqqiyatini beyjing bilen bolghan iqtisadiy munasiwetni chongqurlashturushqa baghlighanliqi uchun intayin jiddiy xelqaraliq siyasiy sinaqqa duch kelmekte.

washingtonmu kanadaning bu qedemlirini yeqindin kozetmekte; shuning bilen birge, yette hepte ilgiri kanadagha panahlanghuchi supitide kelgen sulaymanmu bu siyasiy oyunlarni yeqindin kozitip turmaqta. gerche sulaymanning bedinidiki tok we rezinke tayaq zerbisidin qalghan jarahet izliri asasen eslige kelip suslashqan bolsimu, emma uning rohiy azabi texiche yengi. shundaqtimu u kanadadiki erkin hayatidin xushalliq hes qilmaqta we kanada xelqige cheksiz minnetdarliq bildurmekte. sulayman sherqiy turkistanda yuz bergen eghir zulumlarni ashkarilash uchun oz ailisining bixeterlikini xeterge tewekkul qilip, maykil maning inkarlirigha taqabil turush we mark karniyning xitay bilen bolghan elektironluq mashina kelishimige ozining guwahliqini otturigha qoyush uchun meydangha chiqti.

u yene kanadaliqlargha ozining toronto kochilirida mangghanda qandaq hessiyatta bolghanliqini sozlep berdi. sherqiy turkistanda, eger telefoningizgha natonush bir nomurdin telefon kelip, sizning sulayman ikenlikingizni sorisa, bu kishini derhal wehimige salidighan bir ish idi. chunki bu saqchilarning sizni izdewatqanliqining beshariti bolup, nurghun kishiler mushundaq telefonlardin keyin iz-dereksiz yoqap ketken idi. u yerde kochida ketiwatqanda birer saqchi sizni yiraqtin korup qalsila derhal toxtitip, telefoningizdiki barliq sozlishish xatirilirini we suretlerni gumanliq birer nerse tepish uchun bir-birlep tekshuretti.

sulayman torontodiki hayatini teswirlep: «bu yerde men saqchixanining qeyerdikinimu bilmeymen, uni oylapmu baqmidim. hechkim meni toxtitip nersilirimni tekshurmeydu,» dep erkinliktin huzurlandi. u kulumsirigen halda kanada saqchiliri bilen bolghan uchrishishini tilgha elip, aldinqi qetim kochida ikki saqchini korgende qorqup ketkenlikini, emma ularning ozige peqet kulumsirep salam qilghanliqini we oziningmu salam qayturup otup ketkenlikini sozlep berdi. u bu erkinlikke ishinelmey: «men bu zadi qandaq dolettu dep oylidim, ozumni shunchilik erkin hes qilimen; kanada mening hayatimni qutuldurdi,» dedi.

qandaqla bolmisun, sulayman kanada hokumitining xitay bilen bolghan munasiwitini esligende yuzide achchiqlinish eks etip: «ularning xitay bilen mushundaq muamile qilishi meni azraq azablaydu,» dedi. uni qutquzup chiqqan we mejburiy emgek sistemisini uzun yillardin buyan tetqiq qiliwatqan ruqiye turdushmu, bash ministir mark karniyning bu siyasetliridin keyin eynekke qandaq yuz keleleydighanliqini sorap, siyasiy abstraktliqni bir chetke qayrip qoyup keskin soal otturigha qoydi. sulayman we turdushning «The Bureau» agentliqigha bergen sohbiti we guwahliqi 2026-yili 21-mart kuni «uyghurlargha qilinghan insaniyetke qarshi jinayet we irqiy qirghinchiliqni tekshurush komiteti» aldida qesemyad qilinghan yazma bayanatqa asaslanghan bolup, xitayning uyghurlargha qaratqan putkul zulum jeryanini eng tepsiliy bayan qilip bergen.

xewerde otturigha qoyulghan bayanlar, sulaymanning sherqiy turkistandiki baliliq chaghliridiki mejburiy emgektin tartip, dolet teshkilligen emgek kuchlirini yotkesh pirogrammisighiche, andin jinayi guruhlarning adem etkeschiliki arqiliq uni kambodJadiki qullar lagerigha qandaq elip barghanliqini we u yerdiki dehshetlik qiyin-qistaqlarni oz ichige alidu. sulayman eziz 1996-yili 4-mart kuni qeshqer wilayitining mekit nahiyeside tughulghan. u uyghur we xitay tillirida sozleydighan bolup, yerlik ottura mektepte oqush putturgen, hechqandaq teshkilatqa qatnashmighan addiy bir puqra idi.

sulayman baliliq waqtidin bashlapla, uyghur dehqanlirining «hashar» dep atilidighan mewsumluq, heqsiz we mejburiy emgekke selinidighanliqigha shahit bolghan. bu hashar tuzumi xitay aililirige emes, peqet uyghur aililirigila qaritilghan bolup, her bir aile bir kishini chiqirishqa mejbur idi. sulayman kichik waqtida uning anisi bu mejburiy emgekke baratti. ishleydighan jaylar yezidin texminen 50 kilometir yiraqliqta bolup, beziler kechte oyige qaytalaydighan bolsimu, nurghunlighan kishiler u yerde uzun muddet qelishqa, taziliq we yataq sharaiti yoq teklimakan qumluqida aylarche yetip qelishqa mejbur bolatti. uning ustige hechqandaq heqmu berilmeytti.

sulaymanning anisimu kelip-ketish kira heqqini toleshke puli bolmighachqa, nurghun waqitlarda oyge qaytalmaytti. sulaymanni eng azablaydighini ozining tutulup zawutta ishligen chaghliridiki japa-musheqqet emes, belki kichikidin tartip korgen we hashargha berip bashtin kechurgen, bolupmu ashu yashanghan ayallarning tartiwatqan azabliri idi. u bu heqte mundaq dedi: «mening kallamdin hech chiqmaydighini teklimakan qumluqidiki menzire. men ozumni yaki bashqa yashlarni emes, bolupmu u yerge derex tikish uchun barghan 50, 60 yashtin ashqan ayallarni oylaymen; ular oyge qaytalmay, bir nechche ay ochuq dalida yetishqa mejbur bolatti.»

u sozini dawamlashturup: «ular oyidin ekelgen yemeklikliri tugep ketse qaytip berishqa puli yoq, bashqilardin qerz elip yaki tilep yep jan baqatti. ularning beziliri kesel, ishleydighangha maghduri yoq idi. men buni koreleyttim, emma ular "men kesel, baralmaymen" dep ret qilalmaytti. eger undaq dese, ulargha "sen yalghan eytiwatisen, sen hokumet qanunigha maslashmiding, idiye jehette mesileng bar" dep tohmet qilinatti,» dedi. sulayman ottura mektep mezgilidimu ozi hashargha tutulghan bolup, hashargha berishni ret qilishning qandaq aqiwet elip kelidighanliqini hemme adem eniq biletti.

u hasharning zulumini teswirlep: «bu qandaqtur sizni bir tinch ishqa orunlashturghanliq emes, belki bir tehdit, qorqunchluq bir qismet bolup, qechip qutulghili bolmaydu. kanadada kishiler erkin, xalighan nersige "yaq" deyeleydu; emma bizge nisbeten "yaq" deyish mumkin emes idi. men ozumni xuddi peqetla mejburlinish uchun, shu xil hayatni yashash uchunla yaritilghandek hes qilattim,» dep ozining pisxikiliq besimini chushendurdi. bu rehimsiz realliq 2021-yili dekabirda teximu eghirlashti. mekit nahiyelik mehelle ish bejirish bashqarmisi teripidin chaqirtilghan sulayman, xitay hokumitining resmiy emgek kuchlirini yotkesh pirogrammisi arqiliq xitayning ichkiri olkisidiki bir oy qushlirini pishshiqlap ishlesh zawutigha ishleshke mejburiy ewetildi.

xewerde eytilishiche, sulayman 2021-yili dekabirdin 2024-yili martqiche xitayning ichkirisidiki shu zawutta tutup turuldi; u yerdiki kishilerning bixeterlikini qoghdash uchun, u olkining ismini ashkarilimidi. u yerde maash yoq, zawuttin ayrilish erkinliki yoq, toxtimay ismena qoshup ishlesh bar bolup, herbiyleshturulgen bashqurush we keche-kunduzluk nazaret astida idi. xitay doliti buni «emgek kuchlirini yotkesh pirogrammisi» yaki «xizmet pursiti» dep atisimu, sulayman buning emeliyette sap mejburiy emgek ikenlikini tekitlidi. 2024-yili martta, amaw (Amao) isimlik bir xitay sulaymangha «bu yerde turmushung yaxshi emesken, bashqa yerge barsang pul tapisen» dep yalghan wede berip uni aldidi.

shuning bilen ular taghlardin halqip yol yurdi. sulayman qachan dolet chegrasidin chiqip ketkenlikini sezmey qaldi; peqet yol belgiliridiki tonumaydighan yeziqlarni korgendila andin xitaydin chiqip ketkinini hes qildi. u eyni waqitta besip otuwatqan doletning wiyetnam ikenlikini bilmeytti. bir keche toxtap aram alghandin keyin, u nurghunlighan yashlar bilen bille chong bir aptobusqa besildi. aptobus toxtimay yengi yashlarni alatti; ularning hemmisi yaxshi xizmet pursitini xiyal qilghan, emma ozlirining etkes malgha aylinip setilip ketiwatqanliqini bilmeydighan qurbanliqlar idi. zawuttin ayrilip tot kundin keyin kambodJagha yetip barghanda, sulayman eslide amaw teripidin 17 ming dollargha «lung chyang guruhi» (Long Qiang Group) dep atilidighan xitay jinayi guruhigha tor aldamchiliqi uchun setiwetilgenlikini andin bildi.

«The Bureau» teminligen uchurlargha asaslanghanda, sulayman kambodJadiki qullar lagerigha kirgende, bu yerdiki jinayi guruhlarning biwasite xitay hokumiti bilen baghlanghanliqining belgilirini kordi; mesilen, u kirgen binalarning sirtida shi jinpingning «bir belbagh, bir yol» teshebbusining teshwiqat taxtiliri esilghan idi. amerika maliye ministirliqining embargo hojjetliride korsitilishiche, bu xil «bir belbagh, bir yol» gha baghlanghan torlar xitay doliti bilen chetilidighan teshkillik jinayi guruh shexsliri (mesilen «chishsiz» leqemlik wen kok koy) bilen munasiwetlik bolup, kambodJa, birma we sherqiy jenubiy asiyada paaliyet qilidu. bu jaylarda xitay dolet kapitalizmi bilen xitay teshkillik jinayet guruhliri oxshash bir yoldin mengiwatqan bolup, sulayman kirip qalghan bu tor aldamchiliqi lageri del mushu ghayet zor derijidiki chegra halqighan jinayet sistemisining bir tuguni idi.

sulayman lagerdiki tunji kunila kompyuter we yetekchi kitabche tapshuruwaldi. kitabchide kishilerni qandaq aldash, nishanlargha qandaq yeqinlishish usulliridin sirt, eger kechikip qalsa, ruxsetsiz hajetxanigha barsa yaki belgilengen wezipini orundiyalmisa qandaq jazalinidighanliqimu yezilghan idi. xitay xizmetdashliri uni ozara xitayche «gu tuy» (itning puti yaki yalaqchi meniside) dep haqaretligen bolup, u buni anglap chushensimu sukut qildi. emma ikki-uch kun otkende weziyetning normal emeslikini, buning sap aldamchiliq ikenlikini tonup yetkendin keyin, guruppa bashliqigha berip ozining bundaq ishni qilghili kelmigenlikini eytip qarshiliq korsetti.

bu qarshiliq uning uchun qimmetke toxtidi. guruppa bashliqi shawbey isimlik, burun xitay armiyeside esker bolghan bir ademni chaqirdi. shawbey qoligha mashina chaqidek qelin rezinke tayaqni elip, sulaymanni kopchilikning aldida mejburiy turghuzup, uning arqisigha on mertiwe qattiq urdi. sulayman mundaq dep eslidi: «shuningdin keyin ularning manga bolghan pozitsiyesi ozgerdi. ular meni ozlirining hokumranliqi astidiki qul dep bilip, xalighan waqitta mushundaq uralaydighanliqini hes qildurmaqchi boldi. men shu ademni bek och kordum, emma hechneme qilalmayttim.» sulayman natonush kishilerni aldashni wijdanigha sighduralmighachqa, hergiz wezipini orundiyalmidi. shuning bilen jaza derijisi eship berip, axiri tok bilen qiynashqa yetti; tok tayiqining zerbisi aldi bilen on qetim, andin yigirme qetim bolup tedrijiy eship, eng yuqiri bolghanda seksen qetimgha yetken idi.

xewerde tepsiliy bayan qilinishiche yene , qoghdighuchilar tok tayiqi arqiliq bashqa xitay ishchilarni qiynighanda tokni uch-tot sekunt besipla qoyup beretti; emma sulayman bir uyghur bolghanliqi we ular teripidin towen korulgenliki uchun, xuddi qesten qiliwatqandek tokni uzunraq besip toxtitip, andin yene besip, uzun muddet wehshiylerche qiynighan. sulaymanning qolidiki tok zerbisidin qalghan jarahet izliri asasen yoqalghan bolsimu, arqisidiki rezinke tayaqtin qalghan qara daghlar texiche turatti. u bir yilgha yeqin waqit feyisbuk (Facebook) arqiliq cheteldiki uyghur zatlargha yardem sorap xet yazghan bolsimu, kopinchisi ret qilghan yaki jawab bermigen. umidsizlikke petip qalghan peytte, torontogha jaylashqan uyghur paaliyetchi ruqiye turdush bilen alaqiliship qalghan.

ruqiye turdush xelqara kochmenler teshkilati, kanada kochmenler idarisi we b d t musapirlar mehkimisi qatarliq orunlargha murajiet qilghan bolsimu, hechqandaq netije chiqmighan. axirida sulayman lagerdikilerning ishliyelmeydighanlarni dengizgha apirip ezalirini setiwetidighanliqi heqqide qorqunchluq xewer bergendin keyin, turdush ikki kun uxlimay chiqish yoli izdep, axiri lager bashliqi bilen biwasite bahalishishqa mejbur bolghan. uch-tot kunluk japaliq sohbettin keyin, u xitay bashliq telep qilghan 17 ming dollarliq bedel pulini 5 ming dollargha chushurup keliship, peqet sulaymanni ishik aldigha elip chiqqandila andin pulni otkuzup beridighanliqini eytip, uni muweppeqiyetlik qutquzup chiqqan.

kambodJada bir nechche ay yoshurunup yurgendin keyin, 2026-yili fewralda sulayman kanadagha musapir bolup kelgen. gerche u qutulghan bolsimu, ailisidikilerdin tot nepirining sherqiy turkistanda eghir zulumgha uchrighanliqini ashkarilidi: biri saqal qoyghanliqi uchun 17 yilliq, yene biri qisqa yopka kiyishni ret qilghanliqi uchun 15 yilliq, uchinchisi oyide jaynamaz qoyghanliqi uchun 12 yilliq kesilgen, totinchisi bolsa qiyin-qistaqta ikki kozi kor bolup qalghan. xitay hokumiti uning qechishini «chegradin qanunsiz otush» we «mejburiy emgektin qechish» dep qarighachqa, u hazir ailisi bilen hechqandaq alaqilishelmeydu.

xewerde otturigha qoyulushiche, ruqiye turdush maykil maning «mejburiy emgek mewjut emes» degen sozlirining xata bolupla qalmay, belki qestenlik ikenlikini korsitip: «uyghurlargha qaritilghan mejburiy emgek dunyadiki bashqa mejburiy emgeklerge oxshimaydu. bu tuzum melum bir milletke, irqiy nishangha qaritilghan bolup, irqiy qirghinchiliqning roshen muddiasi bar — u bolsimu uyghurlarni yoqitishtur,» dedi. u bu mexanizmning kop qatlamliq ikenlikini, yash uyghur erliri we ayallirini xitayning ichkiri olkilirige teriqtek chechiwetish arqiliq ularning toy qilip perzent korushining aldini alidighanliqini, hemde kichik balilarni ata-anisidin ayriwetip aile qurulmisini we omumiy uyghur jemiyitini weyran qilidighanliqini tekitlidi.

sulayman axirida ozining yenidiki aq cheynekni misalgha elip: «bu xuddi mundaq bir ish: bu cheynek aq, emma ular qara deydu. xitayda hokumet buni qara dese men "yaq bu aq" deyelmeyttim, mejburiy halda qara dep qobul qilattim. emma kanadada, hazir birersi shuni dese men erkin pikir qilalaymen. gerche oydiki ailemni xeterge ittirsemmu, men yenila dunyagha rast gepni qilip: bu nerse aq, chunki u qara emes, deymen,» dep, ozining kanada hokumiti, bolupmu bash ministir mark karniy we maykil maning siyasetliri aldida heqiqetni qoghdaydighanliqini jesurlarche jakarlidi.

xewer astidiki inkaslardimu nurghun kanadaliq karniy hokumitining xitay bilen bolghan munasiwitidin endishe qiliwatqanliqini we uyghur ziyankeshlikige uchrighuchi sulaymanning guwahliqining muhimliqini otturigha qoydi.

teximu tepsiliy uchurlardin waqip bolush uchun eslidiki menbege murajiet qiling